قانون به‌مثابۀ ابزار و چالش مالیات‌ستانی دولت؛ نظریه‌ای زمینه‌ای دربارۀ رفتار وکلای دادگستری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه حقوق، دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ، دانشگاه یزد، یزد، ایران.

چکیده

هدف:  هدف از انجام این تحقیق، واکاوی ذهنیت وکلای دادگستری و رفتار آنان در قبال تکلیف مالیات­‌پردازی به دولت است. وکلای دادگستری که باید مدافعان قانون باشند، در مواجهه با قانون مالیات چه رفتارهایی انجام می‌­دهند؟ آن­ها چگونه ممکن است از مبانی حقوقی و راهکارهای قانونی برای جلوگیری از مالیات‌­ستانی دولت، بهره­‌برداری کنند؟ و پیامدهای چنین رفتارهایی چیست؟
روش(ها): این تحقیق با روش نظریه زمینه‌ای (گراندد تئوری) درصدد پاسخ‌­گویی به پرسش­‌های بالا برآمده‌ است. در این راستا، در طول سال 1403 با 21 تن از وکلای دادگستری استان یزد مصاحبه نیمه‌­ساختارمند انجام شد. پس از کدگذاری باز، تعداد 433 مفهوم به دست آمد. سپس با توجه به نقاط اشتراک و افتراق میان این مفاهیم، آن­ها در 84 مقوله فرعی دسته­‌بندی شدند. در مرحله بعدی برای ترسیم پارادایم تحقیق، تعداد 13 مقوله اصلی از میان مقوله‌­های مذکور، استخراج گردید.                    
یافته(ها): چالش مالیات‌­ستانی دولت به‌عنوان پدیده مرکزی (مسئله اصلی) تحقیق در نظر گرفته شد. علل شکل‌­گیری پدیده مرکزی نظیر استحقاق‌­زدایی از دولت در کنار راهبردهای وکلای دادگستری مثل تمایزخواهی و پیامدهای ناشی از راهبردها مانند صورت­‌گرایی قانونی نشان داد که  «ابزارسازی از قانون در برابر مالیات‌ستانی» همان مقوله­هسته­‌ای است که تمامی مفاهیم و مقوله­‌های به‌دست‌­آمده را به یک­دیگر مرتبط می‌­سازد.
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق نشان می‌­دهد که بی‌­ضابطگی دولت در عرصه مالیات‌­ستانی، با نوعی بی‌قانونی از سوی وکلای دادگستری همزمان شده است. از یک ­سو دولت، قانونمند نیست و از سوی دیگر، وکلای دادگستری، تمایل به استفاده ابزاری از قانون برای نپرداختن مالیات دارند. چنین چرخه‌­ای موجب بازتولید چالش­ مالیات‌­ستانی در ایران می‌­شود.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Law as a Tool and Challenge for Government Tax Collection; A Grounded Theory on the Behavior of Attorneys

نویسنده [English]

  • Hassan Ghasemi Moghadam
Associate professor. Law Department. Faculty of Law Political science and History. Yazd Universitym, Yazd, Iran.
چکیده [English]

Objective: The purpose of this research is to explore the mindset and behaviors of attorneys at law regarding their obligation to pay taxes to the government. How do attorneys behave when faced with tax regulations? How might they utilize legal foundations and statutory strategies to prevent government tax collection?

Method(s): This study employs the Grounded Theory method. In this regard, semi-structured interviews were conducted with 21 attorneys at law in Yazd Province during the year 2023. Following open coding, 433 concepts were identified.

Finding(s): The challenge of government tax collection was considered the central phenomenon (main problem) of the research. The causes of this central phenomenon, along with the strategies employed by attorneys and the resulting consequences, , revealed that "instrumentalization of the law against tax collection" is the core category that connects all obtained concepts and categories.

Conclusion: The government's lack of regulation in the realm of tax collection coincides with a form of lawlessness on the part of attorneys. On the one hand, the government lacks rule-based order, and on the other hand, attorneys tend to instrumentally use the law to avoid paying taxes. Such a cycle leads to the reproduction of the tax collection challenge in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Taxation
  • Lawyer
  • State. Grounded theory
  • Instrumentalization of law
  • Distrust. Arbitrariness
  1. ابراهیمی, شهرام . (1402). پاسخ واکنشی دوگانه در برابر بزه ـ تخلف مالیاتی در حقوق ایران و فرانسه. آموزه های حقوق کیفری, 20(25), 3-38. https://doi.org/10.30513/cld.2023.4858.1783
  2. ابراهیمی، شهرام. (1392). تحلیل جرم شناختی جرایم ماموران نظام مالیاتی از منظر فنون خنثی سازی. در: ابراهیمی، شهرام (به کوشش) مجموعه مقالات همایش علمی چالش ها و فرصتهای فراروی سلامت نظام مالیاتی کشور، چ اول، تهران: نشر میزان 15-30.
  3. احمدی موسوی، سیدمهدی. (1397). بازماندگی فرهنگ مالیات و بزهکاری مالیاتی. در: نیازپور، امیرحسن (به کوشش) سیاست جنایی در برابر بزهکاری اقتصادی، چ اول، تهران: میزان 33-49.
  4. احمدی موسوی, سید مهدی و عبدالرحیمی, فرشته . (1402). تحلیل عوامل مؤثر بر ارتکاب جرایم مالیاتی. پژوهشهای حقوقی, 22(53), 417-442. https://doi.org/10.48300/jlr.2023.171843
  5. استراوس، آنسلم و کوربین، ژولیت (1397). مبانی پژوهش کیفی؛ فنون و مراحل تولید نظریه زمینه­ای، برگردان: ابراهیم افشار، چاپ هفتم، تهران: نشر نی.
  6. آل محمد سیده فاطمه، تاجمیر ریاحی حسین. (1399). واکاوی و نقد سیاست جنایی جرایم مالیاتی. پژوهشنامه مالیات. ۲۸ (۴۶) :۲۵-۵۰
  7. ایزدی، سلمان، رحمت الهی حسین، حبیب نژاد سیداحمد. (1399). الگوی مطلوب تمکین مالیاتی در ایران: الگوی ترکیبی. پژوهشنامه مالیات، ۲۸ (۴۵) :۱۵۵-۱۸۱.
  8. بهرامی نسب، بهزاد، حسنی، علیرضا و پناهی، محبوب (1393). تحلیلی بر فرار مالیاتی وکلای دادگستری. فصلنامه دانش انتظامی سمنان، سال چهارم، شماره 14. 93-106.
  9. حیدرزادی حسین، خداپناه مسعود، منتظرحجت امیرحسین. (1401). بررسی عوامل تعیین کننده فرار مالیاتی در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصادسنجی بیزین. پژوهشنامه مالیات، ۳۰ (۵۳) :۹۷-۱۲۲.
  10. خادم حمید، لاری دشت بیاض محمود، عبدی علی، مرویان حسینی زهرا. (1393). بررسی رفتار اخلاقی مودیان بزرگ مالیاتی از دیدگاه اخلاقی پست مدرن. پژوهشنامه مالیات، ۲۲ (۲۴): 9-35.
  11. خزایی، سیدعلی، اسدیان، احمد و سالاریان، جهانبخش. (1396). تعهد وکیل به صداقت در دادرسی عادلانه در پرتو روانشناسی وکالت. پژوهش­های اخلاقی، سال 8، شماره1، 49-66.
  12. خلیلی اردکانی, محمد علی , آروین, بهاره و توسلی فرشه, فرزاد . (1396). اعتماد اجتماعی و عوامل مرتبط با آن ( مطالعه پیمایشی جوانان شهر مشهد ). فصلنامه علوم اجتماعی، 24(76)، 111-144. https://doi.org/10.22054/qjss.2017.7680
  13. دادگر، یدالله و مهرگان، نادر. (1398). مالیه عمومی و اقتصاد دولت، چاپ اول، تهران: نور علم.
  14. دورکین، رونالد (1379). نافرمانی مدنی، برگردان: محمد راسخ، مجله کیان، شماره 51.
  15. رحیمی نژاد, اسمعیل , آقایاری, مهدی و قلی پور, غلامرضا . (1394). نظریّة خنثی‌سازی جرم و ارتباط آن با عدالت ترمیم. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، , 3(11) 85-112.
  16. رستمی، ولی. (1397). مالیه عمومی، چاپ ششم، تهران: میزان.
  17. رستمی, ولی . (1387). اقتدارات و اختیارات دستگاه مالیاتی در حقوق مالیاتی ایران. مطالعات حقوق خصوصی, 38(3), 165-189.
  18. زارع, علیرضا , افشانی, سیدعلیرضا , اسلامی, حسین , توتونچی, جلیل و روحانی, علی . (1401). از وارونگی تا واسازی مالیات‌ستانی-مالیات‌دهی ایده‌آل، به سوی یک نظریۀ زمینه‌ای. جامعه شناسی اقتصادی و توسعه, 11(1), 59-87 . https://doi.org/10.22034/jeds.2022.48896.1589
  19. سلیمیان، ابوالفضل و احمدیان، سعید (1394). وکالت و حق داشتن وکیل در فرایند دادرسی، تهران: مجد.
  20. سیدنورانی، سید محمدرضا. (1388). فرار مالیاتی و رشد اقتصادی، تهران: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی.
  21. سیمایی صراف, مرتضی . (1400). مروری بر تکالیف مالیاتی وکلای دادگستری. وکیل مدافع, 11(21), 241-254.
  22. شیرخدائی میثم، خلیلی پالندی فرشته، شیرازی هاجر. (1395). بازاریابی اجتماعی در سازمان امور مالیاتی: تبیین نقش انتقام ارباب رجوع در تمایل به فرار مالیاتی. پژوهشنامه مالیات، ۲۴ (۳۲) :۹۷-۱۲۳.
  23. طاهری, مهدی , رجبی, اکبر و گل خندان, سمیرا . (1401). تعهدات و جرائم مالیاتی وکلای دادگستری. فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی, 4(5), 1029-1045. https://doi.org/10.22034/ejs.2024.451235.1754
  24. فلیک، اووه (1397). درآمدی بر تحقیق کیفی، برگردان: هادی جلیلی، چاپ دهم، تهران: نشر نی.
  25. قنبری, حسین , حاجی تبار فیروزجائی, حسن و اسماعیلی, مهدی . (1403). دلایل وقوع فرار مالیاتی در نظام حقوقی ایران؛ ارائه راهکارها و پیشنهادها. فصلنامه علمی پژوهش های نوین حقوق اداری, 6(20), 65-88. http://doi.org/10.22034/mral.2023.2012331.1518
  26. قلی‌زاده مجتبی، موسایی میثم، ازکیا مصطفی. (1398). مطالعه جامعه‌شناختی ساختار اقتصادی ایران در شکل‌گیری فساد. نشریه اقتصاد و بانکداری اسلامی. ۱۳۹۸; ۸ (۲۷) :۲۲۱-۲۴۳.
  27. کاتوزیان، همایون (1396). تضاد دولت و ملت، برگردان: علیرضا طیب، چ سیزدهم، تهران: نشر نی.
  28. کریمی پتانلار سعید، گیلک حکیم آبادی محمدتقی، صابر نوچمنی فاضل. (1394). بررسی تاثیر اثر بخشی دولت بر کاهش فرار مالیاتی مطالعه موردی کشورهای منتخب . پژوهشنامه مالیات، ۲۳ (۲۷) :۶۳-۹۰.
  29. کریمی, محمدرضا , بارانی, محمد و آشوری, محمد . (1403). پیشگیری وضعی از فرار مالیاتی با تأکید بر اصلاح نظام اداری مالیات ستانی (مطالعه موردی کلانشهر کرج در بازه زمانی 1395 تا 1398). فصلنامه علمی پژوهش های نوین حقوق اداری, 6(20), 89-132. http://doi.org/10.22034/mral.2024.2011655.1513
  30. لنگرودی، محمدجعفر. (1381).  ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
  31. مجدآبادی فراهانی فرزانه. (1401). سیاست جنایی ایران در قبال جرم مالیاتی. پژوهشنامه مالیات. ۳۰ (۵۶) :۱۰۳-۱۲۴.
  32. موسوی, سیدمحسن و مبارکی, محمد . (1396). بازنمایی رابطه بین نگرش به دولت و شهروندی اجتماعی فعال. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی, 7(25), 157-177.
  33. مولودی, محمد و حمزه هویدا, مهدی . (1391). نظریه‌های حقیقت و کاربرد آن‌ها در دادرسی‌های مدنی. مجله حقوقی دادگستری، 76(79)، 73-98. https://doi.org/10.22106/jlj.2012.11047
  34. نجفی ابرندآبادی، علی­حسین و هاشم­بیگی، هاشم (1393). دانشنامه جرم­شناسی، چ سوم، تهران: گنج دانش.
  35. نجفی­ابرندآبادی، علی­حسین (1394). جایگاه کانون وکلای دادگستری و وکیل در جامعه حقوقی و قانون آیین دادرسی کیفری ایران، در: غلامی، حسین «به کوشش» علوم جنایی تطبیقی در همکاری­های بین­المللی- مجموعه مقالات نکوداشت­نامه سیلویا تلنباخ، تهران: میزان.
  36. ولیدی، محمدصالح (1393). جرایم علیه امنیت اقتصادی، تهران: جاودانه.
  37. هازارد، جفری و دوندی، آنجلو. (1400).  اصول اخلاقی حرفه وکالت با مطالعه تطبیقی، برگردان: مجید پوراستاد و ندا اقبال اسکویی، چاپ اول، تهران: انتشارات خرسندی.
  38. Ghasemi Moghadam, H. (2025), "The co-loosening of legal knots through petty bribery as an example of symbiotic corruption in Iran", Social Responsibility Journal, Vol. 21 No. 6, pp. 1283-1300. https://doi.org/10.1108/SRJ-12-2024-0881
  39. Homans, G. C. (1958). “Social behavior as exchange.” American Journal of Sociology, 63(6), 597-606.
  40. Kaufman, G. W. (2003). The Lawyer’s Guide to Balancing Life and Work, Chicago, Illinois: American Bar Association.
  41. Sykes, G. M., & Matza, D. (1957). Techniques of neutralization: A theory of delinquency. American Sociological Review, 22(6), 664–670.