ناکارآمدی نظریه‌های جرم‌شناسی جریان اصلی در تحلیل بزهکاری روستایی ایران

راستایی, زهرا; پاک نهاد, امیر; رایجیان اصلی, مهرداد

doi:10.30513/cld.2026.7548.2192

ناکارآمدی نظریه‌های جرم‌شناسی جریان اصلی در تحلیل بزهکاری روستایی ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران.

² گروه حقوق و فقه، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی، سمت، تهران، ایران.

10.30513/cld.2026.7548.2192

چکیده

در ادبیات جرم‌شناسی، همواره بزهکاری شهری به‌عنوان کانون توجه جرم‌شناسان بوده است. این در حالی است که ارتکاب جرمْ یک پدیدۀ اجتماعی صرفاً شهری نیست. جرم‌شناسی جریان اصلی نیز همواره بزهکاری شهری را مبنای نظریه‌پردازی قرار داده است. بسیاری از این نظریات بر عواملی مانند تراکم جمعیت، تنوع فرهنگی، ساختار طبقاتی و بی‌سازمانی اجتماعی تأکید دارند که با بافتار شهری سازگارترند، در حالی که جمعیت اندک، انسجام فرهنگی، ساختار اجتماعی قومی، و پیوندهای عمیق اجتماعی، از ویژگی‌های ملموس محیط روستایی است. این تفاوت‌ها حتی بر الگوهای بزهکاری نیز تأثیر می‌گذارد و شرایط را برای ارتکاب جرائم خاصی هموار می‌سازد. در مناطق روستایی ارتکاب جرائمی با ماهیت زیست‌محیطی و اقتصادی از قبیل شکار غیرمجاز، حفر غیرمجاز چاه آب، تغییر کاربری اراضی و مواردی از این قبیل، بیش از سایر جرائم محتمل به نظر می‌رسد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای به بررسی خلأهای موجود در نظریات جرم‌شناسی جریان اصلی می‌پردازد و نشان می‌دهد که بزهکاری روستایی را نمی‌توان صرفاً در امتداد بزهکاری شهری بررسی نمود. شناسایی ناکارآمدی این نظریات زمینه را برای درک بهتر بزهکاری روستایی و طراحی راهبردهای پیشگیرانه فراهم می‌سازد

کلیدواژه‌ها

موضوعات

حقوق جزا

عنوان مقاله [English]

The Inefficiency of Mainstream Criminological Theories in Analyzing Rural Crime in Iran

نویسندگان [English]

Zahra Rastaei ¹
Amir Paknahad ¹
Mehrdad Rayejian Asli ²

¹ Department of Criminal Law and Criminology, Shi.C,. Islamic Azad university, Shiraz, Iran.

² Department of Law and Jurisprudence, Institute for Research and Development in the Humanities(SAMT), Tehran, Iran.

چکیده [English]

Criminological literature has historically been urban-centric, although crime, as a social phenomenon is not exclusive to urban areas. In mainstream criminology urban crime serves as the theoretical framework. However, a critical examination of these theories reveal inefficiency in addressing crimes in rural areas. Many theories in this field focus on large populations, cultural diversity, social class hierarchy, and social disorganization, which are more compatible in urban behavior. Meanwhile, rural areas are characterized by smaller populations, homogeneous culture, ethnic-based social classes, and a strong social bond. These differences have influenced crime patterns and led to area-specific offences. In rural communities, crimes related to the environment and rural economy, such as poaching, digging unlicensed wells, and changes in land use are more commonly found. This research employs a descriptive bibliometric approach to analyze the existing gap in the mainstream criminological theories, reveals significant differences between rural and urban crimes and highlights that rural crimes cannot be analyzed simply as an extension of urban crimes. Identifying the shortcomings of such theories enables a better understanding of rural crimes, leading to appropriate preventive measures.

کلیدواژه‌ها [English]

Rural Criminology
Mainstream Criminology
Rural Subsistence Cultural and Social Structures
Rural Crimes

مراجع

ابراهیمی، شهرام؛ دانش، مصطفی. (1398ش). تحلیل شکلی - ماهوی قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز. مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 49(2)، 281-309. https://doi.org/10.22059/jqclcs.2020.273953.1380

ابراهیمی، شهرام. (1395ش). پیشگیری در قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مصوب 1392: چرایی، چیستی و چگونگی. تحقیقات حقوقی، 20(78)، 131-152.

اسدی‌فرد، محمد؛ نوروزی، سعید. (1402ش). بررسی پیامدهای استفاده از سلاح گرم غیرمجاز در امنیت عمومی منطقۀ مرزی گیلانغرب با رویکرد پیشگیری از جرم. پژوهشنامۀ مطالعات مرزی، 11(3)، 17-41. https://doi.org/10.22034/bss.2023.102191

اشرف‌زاده، محمدرضا؛ مرادی، اکرم. (1396ش). برآوردی از وضعیت شکار در منطقۀ حفاظت‌شدۀ چهل‌پا، استان خوزستان. محیط‌زیست جانوری، 9(4).

اشرافی، ارسلان. (1391ش). بررسی پیمایش بزه قتل عمد در استان فارس (از دیدگاه زمان، مکان و آلت وقوع جرم). مطالعات پیشگیری از جرم، 7(23)، 107-124. دسترس‌پذیر در: http://cps.jrl.police.ir/article_13568.html

امامی، علی؛ ایمری، امین‌الله؛ مرادی، عافیه. (1396ش). تأثیر دیوار حیاط بر امنیت خانه‌های روستایی (نمونۀ موردی: روستای ایمر محمد،استان گلستان). مسکن و محیط روستا، 36(160)، 103-118. دسترس‌پذیر در: http://jhre.ir/article-1-632-fa.html

امیری لمر، مسعود؛ مرادمند جلالی، عقیل. (1393ش). بررسی عوامل مؤثر در تخریب منابع طبیعی (مطالعۀ موردی: حوضۀ 9 شفارود). توسعۀ پایدار جنگل، 1(4)، 309-320. https://journals.guilan.ac.ir/article_1251.html

انصاری،شینا. (1403، 21 آبان). 500000 حلقه چاه غیرمجاز و ورشکستگی آبخوان‌های ایران). خبرگزاری تسنیم. دسترس‌پذیر در: https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/21/3197588

انصاری، ناصر؛ سیداخلاقی شال، سیدجعفر؛ قاسمی، محمدحسن. (1387ش). عوامل اجتماعی - اقتصادی مؤثر در تخریب منابع طبیعی کشور و سهم آن‌ها در تخریب. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 15(4)، 508-524. دسترس‌پذیر در: https://ijrdr.areeo.ac.ir/article_104402.html

انصاریان، مجتبی. (1403ش). حقوق محیط زیست، (چ. 5). تهران: دانشگاه پیام نور.

بهره‌مند،حمید؛ قنبریان، ناصر. (1397ش). تحلیل حقوقی بزه تغییر کاربری از طریق دیوارکشی اراضی زراعی و باغ‌ها و تأکید بر رویۀ قضایی. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 6(12)، 125-151. دسترس‌پذیر در: https://jclc.sdil.ac.ir/article_81987.html

پاک‌نهاد، امیر. (1401ش). اصول جرم‌شناسی، (چ. 1). تهران: میزان.

پاک‌نهاد، امیر. (1400ش). دانشنامۀ جرم‌شناسی نظری، (چ. 1). تهران: میزان.

خان‌محمدی، کریم؛ احسانی، حکیمه. (1397ش). مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان. اسلام و مطالعات اجتماعی، 6(1)، 140-169. https://doi.org/10.22081/jiss.2018.66171

رایجیان اصلی، مهرداد. (1402ش). کلیات جرم‌شناسی: محتوا و تحول؛ از دیروز تا امروز، (چ. 2). تهران: نگاه معاصر.

رایجیان اصلی، مهرداد؛ دانش‌ناری، حمیدرضا. (1402ش). جرم‌شناسی انتقادی معاصر، (چ. 4). تهران: دادگستر.

رحیمی‌نژاد، اسمعیل. (1397ش). جرم‌شناسی، (چ. هفتم). تبریز: فروزش.

رضوانی، محمدرضا؛ زارع، زهرا؛ فرهادی، صامت؛ نیک‌سیرت، مسعود. (1390ش). جغرافیای جرم در نواحی روستایی با تأکید بر سرقت دام در بخش چهاردولی شهرستان قروه. مطالعات مدیریت انتظامی، 6(1)، 38-62. دسترس‌پذیر در: http://pmsq.jrl.police.ir/article_92228.html

سجاسی قیداری، حمدالله؛ فعال جلالی، امین. (1396ش). سنجش آگاهی و رفتار زیست‌محیطی روستاییان (مطالعۀ موردی: دهستان زنگلانلو). برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 8(1)، 29-50. https://doi.org/10.22108/sppl.2018.107906.1129

شرفی، حجت‌اله؛ شکور، علی؛ درازهی، یاسمین. (1399ش). تحلیلی بر قاچاق کالا و عوامل مؤثر بر آن در روستاهای شهرستان‌های مرزی سراوان. برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(37)، 63-76. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516735.1399.10.37.5.3

عصاره، عبدالرحمن؛ شامبیاتی، هوشنگ. (1392ش). کنش‌های متأثر از محیط و راهبردهای مهار پدیدۀ مجرمانه. تحقیقات حقوقی بین‌المللی، 6(19)، 77-127. دسترس‌پذیر در: https://sanad.iau.ir/Journal/alr/Article/1059524

علوی‌زاده، سید امیرمحمد؛ ایزدی، علی. (1401ش). واکاوی عوامل مؤثر بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی و تبدیل آن به باغ و ویلا. مطالعۀ موردی: روستای سیرج در شهرستان کرمان. برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 12(46)، 93-111. https://doi.org/10.30495/jzpm.2022.5382

عنابستانی، علی‌اکبر؛ نامدار، محبوبه. (1396ش). مقایسۀ تطبیقی اثرات قاچاق کالا بر توسعۀ نواحی روستایی (موردپژوهی: مناطق تجاریده شیخ (فارس) و گچین (هرمزگان)). پژوهش‌های روستایی، 8(2)، 208-227. https://doi.org/10.22059/jrur.2017.62670

فتح‌اللهی، محمدصادق؛ ایمانی جاجرمی، حسین. (1401ش). توسعۀ ناپایدار و شیوع اعتیاد در روستاها (مورد مطالعه: روستای امام‌زاده شهرستان ارومیه). اعتیادپژوهی، 16(65)، 355-380. http://dx.doi.org/10.52547/etiadpajohi.16.65.355

قاسمی، ناصر؛ کلته، حاجی‌مراد. (1389ش). بررسی علل و عوامل ارتکاب جرائم شکار و صید در استان‌های مازندران و گلستان و ارائۀ شیوه‌های حقوقی کاهش این جرائم. علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 16(1)، 451-461. دسترس‌پذیر در: https://sanad.iau.ir/Journal/jest/Article/839949/FullText

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358ش.

کشاورز، اسدالله. (1399ش). بزهکاری سبز؛ جلوه‌ها و پاسخ‌های تقنینی-قضایی، (چ. 1). تهران: میزان.

کهنه‌پوشی، سید هادی؛ جلالیان، حمید. (1392ش). تأثیر قاچاق کالا بر اقتصاد روستاهای مرزی؛ مورد: بخش خاو و میرآباد شهرستان مریوان. جغرافیا و توسعه، 13(32)، 61-74. https://doi.org/10.22111/gdij.2013.1164

کی‌نیا، مهدی. (1401ش). مبانی جرم‌شناسی، (ج.2، چ. 14). تهران: دانشگاه تهران.

گلی، علی؛ عسگری، علی؛ رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا. (1383ش). تبیین الگوی فضایی روستاهای در حال گذر با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی؛ منطقۀ شمال غرب ایران. مدرس علوم انسانی، ش. 35، دسترس‌پذیر در: http://noo.rs/V1Lbg

مطیعی لنگرودی، سیدحسن؛ فرهادی، صامت؛ زارع، زهره. (1392ش). عوامل مؤثر بر گسترش اعتیاد در نواحی روستایی (مطالعۀ موردی: دهستان چهاردولی غربی شهرستان قروه). پژوهش‌های جغرافیایی انسانی، 45(1)، 65-85. https://doi.org/10.22059/jhgr.2013.30039

میرمحمدتبار، سید احمد؛ مظلوم خراسانی، محمد؛ نوغانی دخت‌بهمنی، محسن؛ سیلانیان طوسی، علی. (1397ش). بازار و جرائم زیست‌محیطی: تبیین شکار غیرقانونی پرندگان در فریدونکنار. جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، 5(12)، 39-71. https://doi.org/10.22080/ssi.1970.2132

ناروقه، نعمت‌الله؛ اله‌وردی، فرهاد؛ کاظمی، مهدی. (1399ش). رابطۀ جرم و جغرافیا. جغرافیا، 18(67)، 117-130. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.27172996.1399.18.4.9.0

نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (1397ش). درآمدی بر جرم‌شناسی انتقادی و گونه‌های آن. در: شیری، عباس. دانشنامۀ جرم‌شناسی محکومان، (چ. 1). تهران: میزان.

نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (1403ش). جرم‌شناسی در آغاز هزارۀ سوم. مقدمه بر: نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین؛ هاشم‌بیکی، حمید. دانشنامۀ جرم‌شناسی، (چ. 7). تهران: گنج دانش.

Abraham, Jonatan; Ceccato, Vania. (2020). Crime and safety in rural areas: A Systematic review of the English-language literature 1980-2020. Journal of Rural Studies, 94, pp. 273-250. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2022.05.010

Ceccato, Vania. (2016). Rural crime And Community Safety. ISBN (eBook): 9780203725689, Routledge, Taylor & Francis Group: London & New York. https://doi.org/10.4324/9780203725689

Ceccato, Vania. (2023). Rurality, Crime and fear of crime. In: Rural Victims of Crime: Representations, Realities and Responses, (By Rachel Hale & Alistair Harkness): Routledge.

Ceccato, Vania. (2025). Rural criminology: Unveiling its importance and path forward. Annual Reviw of criminology, Vol. 8, 377-401. https://doi.org/10.1146/annurev-criminol-111523-122508

Ceccato, Vania; Abraham, Jonatan. (2022). Crime and safety in the Rural: Lessons from research, (Edition Number 1), ISBN (eBook): 978-3-030-98290-4, SpringerBriefs. In: Criminology:Switzerland. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-98290-4

Donnermeyer, Joseph; Scott, John; Barclay, Elain. (2013). How rural criminology Critival Thinking In Criminology. International Journal for crime,Justice and social Democracy, 2( 3), 69-91. https://doi.org/10.5204/ijcjsd.v2i3.122

Eman, Katj; Bulovec, Tinkara. (2021). A case study of rural crime and policing in Pomurje Region in Slovenia. Journal of Rural Studies, vol. 85, pp. 43-51. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2021.05.012

Harkness, Alistair. (2017). Crime Prevention on Farms: Exsperiences from Victoria,Australia. International Journal of rural Criminology, 3(2), 131-156 . https://doi.org/10.18061/1811/81050

Hale, Rachel; Harkness, Alistair. (2023). Rural Victims of Crime: Representations, Realities and Responses, (1st Edition), ISBN (eBook): 978-1-000-82278-1: Routledge (Taylor & Francis Group). https://doi.org/10.4324/9781003132691

Jobes, C. Patric; Barclay, Elain; Donnermeyer, F. Joseph, Graycar, Adam. (2001). Rural Crime in Australia: Contemporary concerns recent research, and future direction”, Australian Jouronal of Reginal studies, 7(1), 1-17.

Peterson, J. Rene. (2024). Rural Criminology. Oxford Research Encyclopedia of Criminology and criminal justice, pp. 1-25. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264079.013.705

Newburn, Tim. (2017). Criminology, (Third edition), ISBN: 978-1-315-62951-3(ebk). London and New York: Routledge.

Sinatti, Giulia. (2008). The Polish Peasant Revisited. Thomas and Znanieckis Classic in the Light of Contemporary Transnational Migration Theory. Sociologica : Italian Journal of Sociology on line, 2(2), 1–22. https://doi.org/10.2383/27725