مبانی و حدود مشروعیت اضطراری تعذیب در اخذ اعتراف از متهم از منظر فقه و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران .

2 دانشجوی دکتری فقه جزایی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

این پژوهش با رویکردی فقهی و حقوقی به بررسی مشروعیت اِعمال روش‌های تعذیب جسمی و روانی برای اخذ اعتراف از متهمان در شرایط اضطرار می‌پردازد. نویسندگان با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعۀ منابع فقهی و قانونی، ضمن تبیین دیدگاه‌های منع و جواز، حکم اولیۀ تعذیب را بر حرمت استوار دانسته‌اند. در ادامه، با استناد به قواعد فقهی همچون حفظ نظام، صیانت از حقوق جامعه، قاعدۀ اهمّ و نظریۀ تفسیری شورای نگهبان، جواز تعذیب را در چارچوب حکم ثانوی و صرفاً در شرایط اضطرار اثبات می‌کنند. بر پایۀ قاعدۀ «الضرورات تتقدر بقدرها»، دامنه و شدت مجاز تعذیب محدود به میزان ضرورت دانسته شده است. این پژوهش با پرهیز از دوگانۀ منع یا اباحۀ مطلق، راه‌حلی میانه و تقییدی ارائه می‌دهد که می‌تواند مبنای نظری مناسبی برای اصلاح آیین‌نامه‌های بازجویی و تدوین ضوابط فقهی اضطرار در سیاست جنایی اسلامی فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Foundations and Limits of the Emergency Legitimacy of Torture for Obtaining Confessions from Suspects from the Perspective of Islamic Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان [English]

  • Seyed Jafar Alavi Gonabadi 1
  • Hosna Ezadpanah kazeme 2
  • Zahra Zormand Bafandeh 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Law, Razavi Islamic Sciences University, Mashhad, Iran.
2 Ph.D. Student, Department of Jurisprudence and Foundations of Law, Razavi Islamic Sciences University, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

This research examines the legitimacy of applying physical and psychological torture methods to obtain confessions from defendants in emergency situations with a jurisprudential and legal approach. Using a descriptive-analytical method and studying jurisprudential and legal sources, the author, while explaining the perspectives of prohibition and permissibility, considers the primary ruling on torture to be based on sanctity. Subsequently, citing jurisprudential rules such as maintaining order, protecting the rights of society, the Ahmeh rule, and the interpretative opinion of the Guardian Council, he proves the permissibility of torture within the framework of the secondary ruling and only in emergency situations. Based on the rule of “necessities are limited to their limits,” the permissible scope and intensity of torture is limited to the extent of necessity. By avoiding the duality of prohibition or absolute permissibility, this research presents a middle and restrictive solution that can provide a suitable theoretical basis for amending interrogation regulations and formulating jurisprudential criteria for emergency in Islamic criminal policy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Confession
  • Obtaining Confession
  • Suspect
  • Torture
  • Emergency
  • Necessity
قرآن کریم. (ترجمۀ محمدمهدی فولادوند).
نهج البلاغه
 آقایی‌نیا، حسین؛ رستمی، هادی. (1404ش). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
 ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد. (1367ق). النهایة. قم: اسماعیلیان.
 ابن‌حیون، نعمان بن محمد. (1383ق). دعائم الإسلام. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
 ابن‌عدی جرجانی، ابواحمد. (1418ق). الکامل فی ضعفاء الرجال. بیروت: الکتب العلمیة.
 ابن‌هشام، عبدالملک بن هشام. (1411ق). السیرة النبویة. بیروت: دار الجیل.
 اردبیلی، احمد بن محمد. (1403ق). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
 ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 احسائی، ابن‌ابی‌الجمهور. (1403ق). العوالی الئالی. بی‌جا: بی‌نا.
 انصاری، مرتضی. (1419ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
 انصاری، محمدعلی. (1420ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
 انفرادی، مرتضی؛ رزمی، محسن. (1398ش). واکاوی ادله و اثبات شکنجه در اسلام. فقه و تاریخ تمدن، 3، ص. 38-48.
 بحرانی، سید هاشم. (بی‌تا). مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر و دلائل الحجج على البشر. بی‌جا: مؤسسۀ معارف اسلامی.
 بهبهانی، محمدباقر. (1424ق). مصابیح الظلام. قم: مؤسسۀ وحید بهبهانی.
 بجنوردی، سید محمدحسن. (1401ش). قواعد فقهیه، (ج. ۱). تهران: مؤسسۀ عروج.
 جناتی، محمدابراهیم. (1370ش). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی. تهران: کیهان.
 جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
 حر عاملی، محمد بن حسن. (1104ق). وسائل الشیعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل‌الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
 حسینی، سید محمد. (1389ش). فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی. تهران: سروش.
 حقیقت‌پور، حسین. (1392ش). کرامت انسان در فقه و حقوق اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
 خالقی، علی. (1404، الف). آیین دادرسی کیفری. تهران: پژوهشکدۀ حقوقی شهر دانش.
 خالقی، علی. (1404، ب). نکته‌ها در آیین دادرسی کیفری. تهران: پژوهشکدۀ حقوقی شهر دانش.
 دادگاه تجدیدنظر استان کرمانشاه. (1397ش). دادنامۀ شمارۀ ۹۷۰۹۹۷۸۳۱۳۰۰۰۱۱۳ مورخ ۱۳ تیر ۱۳۹۷ در خصوص بی‌اعتباری دلیل تحصیل‌شده از ورود غیرقانونی به منزل متهم. http://www.ekhtebar.ir 
 دهخدا، علی‌اکبر. (1385ش). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
 دیلمی، احمد؛ جلیلی، مراد. (1399ش). قاعدۀ اهمّ و مهم و کارکردهای حقوقی آن. حقوق اسلامی، 17(66)، 7-26.
 رستمی، هادی. (1401ش). آیین دادرسی کیفری. تهران: میزان.
 رحیمی، علی. (1390ش). بررسی مبانی فقهی و حقوقی اخذ اقرار از طریق اجبار و اکراه.  فصلنامۀ فقه و حقوق اسلامی، 2، 51-75.
 زمانی، رسول. (1395ش). بررسی شیوه‌های اخذ اقرار و نقش آن در اثبات مدعی. نشریۀ کانون وکلای دادگستری، 3-42.
 سامانۀ ملی آرای قضائی: https://ara.jri.ac 
 سامرائی، فاضل. (2003م). معانی النحو. بی‌جا: شرکة العاتک.
 سبحانی تبریزی، جعفر. (1418ق). نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسۀ امام صادق علیه‌السلام.
 سبزواری، سید عبدالأعلی. (بی‌تا). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: دار التفسیر.
 سیفی مازندرانی، علی‌اکبر. (1397ش). درس خارج: هل یجوز التعذیب للکشف الجرم. دسترس‌پذیر در: eshia.ir 
 شریعتی، روح‌الله. (1387ش). قواعد فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
 شفیعی‌نیا، محمد. (1388ش). مطالعۀ تطبیقی اصل ممنوعیت شکنجه در سه نظام حقوقی (اسلام، ایران و بین‌الملل). تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
 شورای عالی امنیت ملی. (1394ش). سند جامع امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (خلاصۀ منتشرشده در پژوهش‌های مجلس). دسترس‌پذیر در: rc.majlis.ir 
 شورای نگهبان. (1382ش). نظریۀ تفسیری اصل ۳۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دبیرخانۀ شورای نگهبان. http://www.shora-gc.ir 
 شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دار الحدیث.
 شیرزاد پرگو، ایمان؛ آقابابایی، حسین. (1403ش). سیاست جنایی تقنینی و قضایی ایران پیرامون نهادهای ارفاقی در جرائم غیرخشونت آمیز علیه امنیت دولت. آموزه‌های حقوق کیفری، 21(27)، 7-34. https://doi.org/10.30513/cld.2024.6362.2034 
 صلواتی، محمود. (1370ش). مبانی فقهی حکومت اسلامی. قم: نشر فکر.
 طالبیان، حسین. (1395ش). نقش اقرار در کشف جرم علمی. نشریۀ کارآگاه، 36، ص. 45-47.
 طهماسبی، جواد. (1401ش). آیین دادرسی کیفری، (تحقیقات مقدماتی). تهران: میزان.
 طهماسبی، جواد. (1402ش). آیین دادرسی کیفری، (صلاحیت دادگاه‌های کیفری، اعتراض به آراء، ادلۀ اثبات در امور کیفری). تهران: میزان.
 طوسی، محمد بن حسن. (1365ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 طوسی، محمد بن حسن. (1378ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، (ج. 3). قم: دار الحدیث.
 عبدالمنعم، محمود عبد الرحمن. (بی‌تا). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة. قاهره: دار الفضیلة.
 علی‌دوست، ابوالقاسم. (1401ش). فقه و عرف. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
 عمید زنجانی، عباسعلی. (1382ش). آیات الأحکام. بی‌جا: بی‌نا.
 فاضل لنکرانی، محمدجواد. (1396ش). قاعدۀ میسور. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار.
 فضائلی، مصطفی. (1389ش). دادرسی عادلانه. تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
 فهیمی، محمدعیسی. (1390ش). اخذ اعتراف از متهم با به‌کارگیری روش‌های نوین. پژوهش‌نامۀ فقهی، 4، ص. 83-112.
 قانون آیین دادرسی کیفری. (1392ش). dgla.ut.ac.ir 
 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (1404ش). تهران: دیدآور.
 قانون مجازات اسلامی. (1404ش). تهران: دیدآور.
 کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی، (ج. ۸). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 کلینی، محمد بن یعقوب. (1429ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
 لازرژ، کریستین. (1404ش). درآمدی بر سیاست جنایی، (ترجمۀ علی‌حسین نجفی ابرندآبادی). تهران: میزان.
 مؤسسۀ دائرةالمعارف فقه اسلامی. (1385ش). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع). قم: مؤسسۀ دائرةالمعارف فقه اسلامی.
 مجلس شورای اسلامی. (1364ش). صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: ادارۀ کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس.
 مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 محقق داماد، سید مصطفی. (1383ش). قواعد فقهیه، (بخش جزایی). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
 مدرسی، محمدتقی. (1386ش). فقه القضاء و أحکام الشهادات. تهران: محبان الحسین.
 مدنی کاشانی، رضا. (1413ق). القصاص للفقهاء و الخواص. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
 مصدق، محمد. (1401ش). آیین دادرسی کیفری، (ادلۀ اثبات دعوا و اجرای احکام کیفری). تهران: مجد.
 مصطفوی، سید محمدکاظم. (1421ق). القواعد الفقهیة. قم: جامعۀ مدرسین.
 مظاهری، حسین. (1386ش). فقه الولایة و الحکومة الإسلامیة. قم: مؤسسة الزهراء سلام الله علیها.
 مکارم شیرازی، ناصر. (1377ش). أنوار الفقاهة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام.
 منتظری، حسینعلی. (1385ش). نظام الحکم فی الإسلام. قم: سرایی.
 منتظری، حسینعلی. (1408ق). دراسات فی ولایة الفقیه. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
 موسوی، سید عباس. (1382ش). شکنجه در سیاست جنایی ایران. تهران: صالح.
 مؤمن قمی، محمد. (1389ش). مبانی تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
 نجفی، محمدحسن. (1421ق). جواهر الکلام. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل البیت.
 وزیری، مجید؛ عابدی، محبوبه. (1395ش). ساخت قاعدۀ فقهی کرامت. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 44، ص. 132-162.
 یوسفی، ایمان؛ یوسفی،سعید. (1404ش). آیین دادرسی کیفری 1 و 2. تهران: میزان.
Convention Against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. (1984). UN General Assembly Resolution 39/46, December 1984.