تعهدات دستگاه عدالت کیفری دولت‌های اروپایی در اجرای قاعدۀ منع شکنجه؛ (مطالعه در رویۀ قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد چالوس، چالوس، ایران.

2 استاد، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

3 دانشیار، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

4 دانشیار، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

کنوانسیون اروپایی حقوق بشر در راستای تحکیم و صیانت از اصل کرامت انسانی، قاعدۀ منع شکنجه را به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین ارزش‌های جوامع دموکراتیک به رسمیت شناخته است و رعایت مطلق آن را معیار تمایز یک جامعۀ متمدن تلقی می‌کند. در این چارچوب، دیوان اروپایی حقوق بشر به‌عنوان مرجع تفسیر، نظارت و تضمین حقوق بنیادین مقرر در کنوانسیون، با استناد به مادۀ 3 آن، در آرای متعدد خود به تبیین ابعاد گوناگون قاعدۀ منع شکنجه پرداخته و دولت‌های عضو را مکلف ساخته است تا اجرای مؤثر این قاعده بنیادین را در کلیۀ نهادهای داخلی، به‌ویژه دستگاه عدالت کیفری که نقشی محوری در تضمین حقوق بنیادین ایفا می‌کند، تضمین نمایند. پژوهش حاضر، با روش توصیفی - تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی، رویۀ قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر را در خصوص شکایات اشخاص علیه دستگاه عدالت کیفری دولت‌های عضو کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، به سببِ نقض قاعدۀ منع شکنجه، مورد بررسی قرار می‌دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که دیوان ضمن تدوین معیارهای روشن و مشخص برای تحقق عملی این قاعده، مجموعه‌ای از تعهدات را بر عهدۀ دستگاه عدالت کیفری ملی نهاده است. بر این اساس، مهم‌ترین این تعهدات عبارت‌اند از: التزام پلیس قضایی به خودداری از توسل به زور نامتناسب یا فراتر از حد ضرورت و نیز پرهیز از استفادۀ ناصحیح از ابزارهای مهار و کنترل؛ مسئولیت قضات در اجتناب از صدور حکم اعدام و محدودسازی اعمال مجازات حبس ابد؛ و تکلیف مقامات زندان به تأمین حداقل فضای استاندارد درون سلول‌ها و پیش‌بینی تدابیر جبرانی مناسب در موارد تخصیص نامتناسب فضای سلول.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Obligations of the Judiciary of European States Regarding the Implementation of the Prohibition of Torture (A Study of the Case-law of the European Court of Human Rights)

نویسندگان [English]

  • Morteza Rasteh 1
  • Nasrin Mehra 2
  • Behzad Razavifard 3
  • Mahdi Sabooripour 4
1 Graduate of Master, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, University of Islamic Azad, Chalus Branch, Chalus, Iran
2 Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 Associate professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, University of Allameh Tabatabai, Tehran, Iran.
4 Associate professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Shahid Beheshti, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The European Convention on Human Rights, in pursuit of reinforcing and safeguarding the principle of human dignity, recognizes the prohibition of torture as one of the most fundamental values of democratic societies, considering its absolute observance a hallmark of a civilized society. Within this framework, the European Court of Human Rights, as the principal authority for interpreting, supervising, and guaranteeing the protection of fundamental rights enshrined in the Convention, has, by virtue of Article 3 and through numerous judgments, elaborated on the various dimensions of the prohibition of torture. The Court has required the member states to ensure the effective implementation of this rule across all domestic institutions, particularly the criminal justice system, which plays a central role in safeguarding fundamental rights. Employing a descriptive-analytical methodology and drawing upon library and documentary sources, this study examines the Court’s case law concerning individual complaints against the national criminal justice systems of ECHR member states for violations of the prohibition of torture. The findings indicate that the Court, while establishing clear and specific criteria for practical realization of this rule, has imposed a series of binding obligations on national justice institutions. Chief among these are: the duty of judicial police to refrain from disproportionate or unnecessary force and from improper use of restraints or control measures; responsibility of judges to avoid imposing the death penalty and to limit life imprisonment; and the obligation of prison authorities to ensure minimum standard cell space and implement appropriate compensatory measures in cases of inadequate or disproportionate allocation. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Prohibition of Torture
  • Human Dignity
  • Inhuman or Degrading Treatment
  • Criminal Justice System
  • Article 3 of the ECHR

مراجع

 اردبیلی، محمدعلی. (1403ش). منع شکنجه (گزیده مقالات). تهران: میزان. اردبیلی، محمدعلی. (1377ش). گفتاری دربارۀ شکنجه و پیشگیری از آن. تحقیقات حقوقی، 1(21و22)، 105-120.  اردبیلی، محمدعلی. (1370ش). شکنجه. تحقیقات حقوقی، 1(9)، 179-215. بیگ‌زاده، ابراهیم. (1385ش). سازوکارهای پیشگیری از شکنجه و مجازات‌ها یا رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرکننده در پرتو پروتکل 18 دسامبر 2002 م. آموزه‌های حقوق کیفری، 2(19)، 45-60. پوربافرانی، حسن؛ رحیمی، رئوف. (1395ش). مطالعۀ تطبیقی جرم شکنجه در حقوق ایران و کنوانسیون منع شکنجه. مجلۀ حقوقی دادگستری، 80(93)، 37-60. https://doi.org/10.22106/jlj.2016.19858  تقی‌پور، علیرضا. (1396ش). تأثیر نظام حقوق بشر بر اساسنامۀ دادگاه‌های کیفری بین‌المللی در زمینۀ مجازات اعدام. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 5(10)، 101-125.  جلالی، علیرضا. (1400ش). تفسیر اخراج اتباع بیگانه ذیل قاعدۀ منع شکنجه در رویۀ دیوان اروپایی حقوق بشر. مطالعات حقوق عمومی، 51(4)، 1603-1621. https://doi.org/10.22059/jplsq.2020.293082.2253  جلالی، علیرضا؛ مظهری، محمد؛ و مالدار، محمدحسن. (1403ش). ارزیابی کیفر حبس ابد در پرتو مادۀ 3 کنوانسیون اروپایی حقوق بشر. مطالعات حقوق عمومی، 54(3)، 2055-2072. حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ مالدار، محمدحسن؛ و شوکتی احمدآباد، زهرا. (1402ش). بازنگری در کیفرهای بدنی در پرتو بازخوانی قاعدۀ «هم‌نشینی عقل و شرع». پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 14(27)، 197-218. https://doi.org/10.22124/JOL.2023.23654.2363  حیدری‌پوری، مریم؛ میرعباسی، سید باقر؛ و عسگرخانی، ابومحمد. (1399ش). بررسی ضمانت‌های منع شکنجه در اسناد حقوق بین‌الملل بشر و مقایسۀ آن با قوانین و مقررات ایران. پژوهشنامۀ حقوق تطبیقی، 4(1)، 157-184. https://doi.org/10.22080/lps.2020.16485.1157  خالقی، علی. (1404ش). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. تهران: شهر دانش. رضوی‌فرد، بهزاد. (1391ش). کارآمدی و ناکارآمدی کیفر حبس ابد در حقوق کیفری بین‌المللی. پژوهش حقوق کیفری، 1(1)، 181-203. زمانی، سید قاسم؛ باقری، فرشته. (1394ش). راهکارهای حل تعارض میان تعهدات ناشی از استرداد و تعهدات حقوق بشری دولت‌ها. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 3(5)، 137-158. زمانی، سید قاسم؛ نساری، الناز. (1391ش). چالش‌های حکم کیفر حبس ابد از منظر حقوق بین‌الملل کیفری. آموزه‌های حقوق کیفری، 9(3)، 79-100. سواری، حسن؛ راغب، نیلوفر. (1402ش). اعمال حاشیۀ صلاحدید در پرتو مکاتب حقوقی و رویۀ دیوان اروپایی حقوق بشر. حقوق بشر، 18(1)، 157-177. https://doi.org/10.22096/hr.2023.554825.1482  طهماسبی، جواد. (1402ش). آیین دادرسی کیفری، (ج. 3، چاپ سوم). تهران: میزان. کربس، ژان ماری. (1395ش). مروری بر تاریخ مجازات اعدام، (ترجمۀ رضا ناصحی). واشنگتن: بنیاد عبدالرحمن برومند. ممتاز، جمشید؛ متوسل، سیروس. (1395ش). حق بر دادرسی در کنوانسیون اروپایی حقوق بشر. مطالعات حقوق عمومی، 46(4)، 855-872. https://doi.org/10.22059/jplsq.2016.60521  موسوی، سید عباس. (1403ش). شکنجه در سیاست جنایی ایران، سازمان ملل متحد و شورای اروپا. تهران: دادگستر. مؤذن‌زادگان، حسنعلی؛ راسته، مرتضی. (1403ش). ایجاد موازنه میان «اصل علنی بودن دادرسی کیفری» و «حفاظت از امنیت ملی» (مطالعه در رویۀ قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر و اسناد بین‌المللی). دیدگاه‌های حقوق قضایی، 29(108)، 203-239. https://doi.org/10.22034/jlvi.2025.2026433.1158  میرمحمدصادقی، حسین. (1403 الف). حقوق جزای بین‌الملل، (چاپ هشتم). تهران: میزان. میرمحمدصادقی، حسین. (1403 ب). دادگاه کیفری بین‌المللی، (چاپ سیزدهم). تهران: دادگستر. میرمحمدصادقی، حسین. (1402ش). حقوق جزای عمومی، (ج. 3، چاپ دوم). تهران: دادگستر. نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (1403ش)، «از کیفر تا شکنجه». دیباچه در: موسوی، سید عباس، شکنجه در سیاست جنایی ایران، سازمان ملل متحد و شورای اروپا، (چاپ دوم). تهران: دادگستر. نوبهار، رحیم؛ علیزاده طباطبایی، سید حسین؛ و آیتی، سید محمدرضا. (1397ش). ممنوعیت مطلق شکنجه؛ چشم‌اندازی اسلامی. تحقیقات حقوقی، 21(81)، 163-190. https://doi.org/10.22034/jlr.2018.113128.
 Askar, Y. (2004). Implementing International Humanitarian Law from the Ad Hoc Tribunals to a Permanent International Criminal Court. New York: Routledge. Delmas-Marty, M. (2021). The European Convention for the Protection of Human Rights: International Protection Versus National Restrictions. Amsterdam: Brill. Dressler, J.;  Michaels, A. and Simmons, R. (2024). Understanding criminal procedure; Adjudication. Vol.2, Durham, NC: Carolina Academic Press. European Court of Human Rights. (2022). Guide on Article 3 of the Convention – Prohibition of torture. Strasbourg: Council of Europe. Kempees, P. (2017). Thoughts on Article 15 of the European Convention on Human Rights. Strasbourg: Wolf Legal Publishers. Kummerer, S. (2023). An estimated 500 people have died from police use of tasers nationwide between 2010-2021. Available at: https://abc11.com/taser-stun-gun-deaths-nc-nationwide-raleigh-police/12719372/ Accessed 9 April 2025.  Mavronicola, N. (2021). Torture, Inhumanity and Degradation under Article 3 of the ECHR; Absolute Rights and Absolute Wrongs. London: Bloomsbury Publishing. Nellis, A. (2021). No End in Sight: America’s Enduring Reliance on Life Sentences. Washington, D.C.: The Sentencing Project. Paciocco, D. (2005). When Open Courts Meet Closed Government. Journal of Law and Social Policy, 29(1), 385-418. https://doi.org/10.60082/2563-8505.1084  Quiroga-Garza, M. and Others (2023). Noxious Effects of Riot Control Agents on the Ocular Surface: Pathogenic Mechanisms and Management. Frontiers in Toxicology,  5 (5), 1-10. https://doi.org/10.3389/ftox.2023.1118731  Rodley, N. and Pollard, M. (2011). The Treatment of Prisoners under International Law. Oxford: Oxford University Press. Simon, J. and Sparks, R. (2013). Punishment and Human Rights; SAGE Handbook of Punishment and Society. London: SAGE Publications Ltd. Smit, D. and Appleton, C. (2019). Life imprisonment: A Global Human Rights Analysis. Harvard: Harvard University Press. Van Dijk, P.; Van Hoof, F.; Van Rijn, A. and Zwaak, L. (2018). Theory and Practice of the European Convention of Human Rights. Cambridge: Intersentia Ltd. Webster, E. (2019). Dignity, Degrading Treatment and Torture in Human Rights Law: The Ends of Article 3 of the European Convention on Human Rights. London: Routledge, Taylor & Francis Group.
آرای دیوان اروپایی حقوق بشر
 A v. Russia (No.37735/09), Judgment of 12 November 2019. Al-Adsani v. The United Kingdom (No.35763/97), Judgment of 21 November 2000.  Al-Saadoon and Mufdhi v. The United Kingdom (No.61498/08), Judgment of 2 March 2010. Ananyev and Others v. Russia (Nos.42525/07 and 60800/08), Judgment of 10 January 2012. A.P v. Slovakia (No.10465/17), Judgment of 28 January 2020.    Belyayev v. Russia (No.9967/06), Judgment of 17 October 2013. Berliński v. Poland (Nos.27715/95 and 30209/96), Judgment of 20 June 2002. Dembele v. Switzerland (No.74010/11), Judgment of 24 September 2013. Federici v. France (No.52302/19), Judgment of 3 April 2025. Fetisov and Others v. Russia (No.43710/07 and Others), Judgment of 17 January 2012. Funke v. France (No.10828/84), Judgment of 25 February 1993. Gäfgen v. Germany (No.22978/05), Judgment of 1 June 2010. Georgiev and Others v. Bulgaria (No.51284/09), Judgment of 30 September 2014. Gutsanovi v. Bulgaria (No.34529/10), Judgment of 15 October 2013. Herczegfalvy v. Austria (No.10533/83), Judgment of 24 September 1992. Horion v. Belgium (No.37928/20), Judgment of 9 May 2023. Hutchinson v. The United Kingdom (No.57592/08), Judgment of 17 January 2017. Ilievi and Ganchevi v. Bulgaria (No.69154/11 and 69163/11), Judgment of 8 June 2021. Izci v. Turkey (No.42606/05), Judgment of 23 July 2013. Jakóbski v. Poland (No.18429/06), Judgment of 7 December 2010. Kadiķis v. Latvia (No.62393/00), Judgment of 4 May 2006. Karachentsev v. Russia (No.23229/11), Judgment of 17 April 2018. Kruslin v. France (No.11801/85), Judgment of 24 April 1990. Kupinskyy v. Ukraine (No.5084/18), Judgment of 10 November 2022. Kurkowski v. Poland (No.36228/06), Judgment of 9 April 2013. Mikheyev v. Russia (No.77617/01), Judgment of 26 January 2006. Mursić v. Croatia (No.7334/13), Judgment of 20 October 2016. Neshkov and Others v. Bulgaria (Nos.36925/10 and Others), Judgment of 27 January 2015. Oliveira v. Portugal (No.78103/14), Judgment of 31 January 2019. Open Door and Dublin Well Woman v. Ireland (No.14234), Judgment of 29 October 1992. Peers v. Greece (No.28524/95), Judgment of 19 April 2001. Petrosyan v. Azerbaijan (No.32427/16), Judgment of 4 November 2021. P.M. and F.F v. France (Nos.60324/15 and 60335/15), Judgment of 18 February 2021. Pranjić-M-Lukić v. Bosnia and Herzegovina (No.4938/16), Judgment of 2 June 2020. Raninen v. Finland (No.20972/92), Judgment of 16 December 1997. Roth v. Germany (Nos.6780/18 and 30776/18), Judgment of 22 October 2020. Sanchez-Sanchez v. The United Kingdom (No.22854/20), Judgment of 3 November 2022. Selmouni v. France (No.25803/94), Judgment of 28 July 1999. Semikhvostov v. Russia (No.2689/12), Judgment of 6 February 2014. Shamayev and Others v. Georgia and Russia (No.36378/02), Judgment of 12 April 2005. Shishanov v. The Republic of Moldova (No.11353/06), Judgment of 18 February 2015. Shlykov and Others v. Russia (Nos.78638/11 and Others), Judgment of 19 January 2021. Streicher v. Germany (No.40384/04), Judgment of 10 February 2009. Svinarenko and Slyadnev v. Russia (Nos.32541/08 and 43441/08), Judgment of 17 July 2014. The Sunday Times v. The United Kingdom (No.6538/74), Judgment of 26 April 1979. Torkoly v. Hungary (No.4413/06), Judgment of 5 April 2011. Tyrer v. The United Kingdom (No.5856/72), Judgment of 25 April 1978. Vasilescu v. Belgium (No.64682/12), Judgment of 25 November 2014. Vinter and Others v. The United Kingdom (Nos.66069/09 and Others), Judgment of 9 July 2013. Zeynalov v. Azerbaijan (No.69460/12), Judgment of 10 September 2020.
آموزه‌های حقوق کیفری
دوره 22، شماره 29
اردیبهشت 1404
صفحه 119-166

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 25 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 16 دی 1404
  • تاریخ انتشار: 01 اردیبهشت 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار