تأملی بر عُروض جنون پس از ارتکاب جرم و قبل از صدورحکم؛ (نقدی بر تبصرۀ یک مادۀ 150 ق.م.ا و تبصرۀ دو مادۀ 13 ق.آ.د.ک)

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائنات، ایران.

2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه قم، ایران؛ مدرس مدعو دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائنات، ایران.

چکیده

عُروض جنون پس از ارتکاب جرم و قبل از قطعی شدن حکم، محمل ارائۀ آرای گوناگون فقها و حقوق‌دانان شده است. تبصرۀ یک مادۀ 150 قانون مجازات اسلامی، میان مجازات‌هایی که جنبۀ حق‌اللهی و حق‌الناسی دارند تفاوت قائل شده است. در مورد گروه اول، جنون را مانع تعقیب دانسته، درحالی‌که در مورد گروه دوم قائل به توقف رسیدگی نیست. در همین راستا تبصرۀ دو مادۀ 13 قانون آیین دادرسی کیفری، مقرر داشته است در مجازات‌های حق‌الناسی، اگر شرایط اثبات جرم به‌نحوی باشد که فردِ مجنون یا فاقد هوشیاری در فرض افاقه نیز نتواند از خود رفع اتهام کند، به ولیّ او ابلاغ می‌شود که وکیل معرفی کند و در غیر این صورت، وکیل تسخیری تعیین می‌شود و رسیدگی ادامه می‌یابد. عبارتِ «در فرض افاقه نیز نتواند از خود رفع اتهام کند»، با برخی قواعد فقهی اصول اخلاق و حقوقی منافات دارد. پژوهش حاضر آرای متفاوت دراین‌باره را نقد و بررسی می‌کند. جملۀ مذکور نوعی پیشداوری و نادیده‌انگاشتن حق دفاع در دادرسی منصفانه است. به نظر می‌آید حذف تفکیک جرائمی که دارای جنبۀ حق‌اللهی و حق‌الناسی هستند و توقف تعقیب در هر دو، مناسب‌تر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Reflection on the Occurrence of Insanity after the Commission of the Crime and before the Issuance of a Judgment (A Critique of Note 1 to Article 150 of the Islamic Penal Code and Note 2 to Article 13 of the Criminal Procedure Code)

نویسندگان [English]

  • Meysam Kohantorabi 1
  • Marziyeh Sabzyan 2
1 , Associate Professor, jurisprudence and Islamic law, Bozorgmehr University of Qaenat, Qaenat, Iran.
2 MA. in Criminal Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

The occurrence of insanity after the crime has been committed and before the judgment has become final has given rise to different opinions among jurists and legal scholars. Note 1 to Article 150 of the Islamic Penal Code distinguishes between punishments having the character of God’s rights and those having the character of people’s rights. For the former, insanity is regarded as an impediment to prosecution, whereas for the latter the provision does not recognize insanity as a basis for suspending proceedings. Note 2 to Article 13 of the Criminal Procedure Code similarly provides that, in people’s-rights cases, where the evidentiary circumstances are such that an insane or unconscious accused would allegedly be unable to rebut the charge even after recovery, the accused’s guardian is notified to appoint a lawyer and, failing that, appointed counsel is designated and the proceedings continue. The phrase “would be unable to rebut the charge even after recovery” conflicts with certain jurisprudential, ethical, and legal principles. This study presents and critically examines the different views. It argues that the phrase amounts to prejudgment and neglect of the accused’s right of defense in a fair trial. It concludes that abolishing the distinction between God’s-rights and people’s-rights offenses for this procedural purpose and suspending prosecution in both categories would be more appropriate. Nevertheless, claims for damages arising from the offense may be addressed through counsel, and enforcement of a resulting judgment may be secured through an appropriate guarantee or security mechanism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Suspension of Trial
  • Removal of Punishment
  • Right to Defense
  • People’s Rights
  • God’s Rights

مراجع

قرآن کریم.
 ابن‌عابدین، محمدامین بن عمر. (1979م). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دار الفکر.
 ابن‌عابدین، محمدامین بن عمر. (1388ق). المغنی، قاهره: مکتبة القاره.
 ابن‌نجیم مصری، زین‌الدین بن ابراهیم. (1419ق). الاشباه و النظائر علی مذهب ابی حنیفة النعمان. بیروت: دار الکتب
 ابوجیب، سعدی. (1408ق). القاموس الفقهی لغةً و اصطلاحاً. دمشق: دار الفکر.
 اردبیلی، محمدعلی. (1402ش). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
 امامی، سید حسن. (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
 آشوری، محمد. (1389ش). آیین دادرسی کیفری، (چ. 12). تهران: سمت.
 آقایی‌نیا، حسین؛ رستمی، هادی. (1404ش). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی.تهران: میزان
 بحرانی، محمدصنقور علی. (1426ق). المعجم الأصولی. قم: منشورات الطیار.
 جوهری، اسماعیل بن حماد. (1410ق). الصحاح؛ تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
 حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (1400ش). درسنامۀ قواعد فقه جزایی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
 حر عاملی، محمد بن حسن. (1416ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
 حسینی روحانی، سید محمدصادق. (1414ق). فقه الصادق علیه السلام. قم: مؤسسة دار الکتاب.
 حسینی زبیدی، محمد بن محمد. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
 حطاب، محمد بن محمد. (1414ق). مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل. بیروت: دار الفکر.
 حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). قواعد الأحکام. قم: جامعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
 خالقی، علی. (1404ش). آیین دادرسی کیفری. تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های حقوقی.
 خطیب شربینی، محمد بن احمد. (1415ق). مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج. بیروت: دار الکتب العلمیة.
 خمینی، سید روح‌الله. (1367ش). تحریر الوسیله. قم: دار العلم.
 خمینی، سید روح‌الله. (1424ق). توضیح المسائل. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
 خوانساری، سید احمد. (1405ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. قم: اسماعیلیان.
 خویی، سید ابوالقاسم. (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسۀ احیاء آثار امام خویی.
 رستمی، هادی. (1398ش). آیین دادرسی کیفری. تهران: میزان.
 ساریخانی، عادل؛ آقابابائی بنی، اسماعیل. (1389ش). تأثیر حدوث جنون پس از ارتکاب جرم بر مجازات. حقوق اسلامی، 7(26)، 89-113. دسترس‌پذیر در: https://hoquq.iict.ac.ir/article_18404.html 
 شافعی، محمد بن ادریس. (1393ق). الأم. بیروت: دار المعرفة.
 شاکری، بلال. (1395ش). بازخوانی حجیت اجماع مدرکی. فقه و اصول، 48(3)، 27-47. https://doi.org/10.22067/fiqh.v0i0.39297 
 شریفی. محسن. (1398 ش). دانشنامۀ مسئولیت کیفری. تهران: میزان.
 شمس ناتری، محمدابراهیم. (1404ش). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
 شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: معارف.
 شیرازی، سید محمد. (بی‌تا). الفقه؛ کتاب الحدود و التعزیرات. قم: دار القرآن الحکیم.
 صاوی، احمد بن محمد. (1415ق). بلغة السالک لأقرب المسالک. بیروت: دار الکتب العلمیة.
 طباطبایی، سید علی. (1404ق). ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
 طریقتی، شکرالله. (1353ش). مقدمه‌ای بر روان‌شناسی و روان‌پزشکی کیفری. تهران: دهخدا.
 طوسی، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیه. تهران: مکتبة المرتضویة.
 طهماسبی، جواد. (1398ش). آیین دادرسی کیفری. تهران: میزان.
 طهماسبی، جواد؛ طهماسبی، امیررضا. (1404ش). تحلیل کاربردی قانون آیین دادرسی کیفری در نظم حقوقی و قضایی. تهران: قوۀ قضائیه.
 عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن. (بی‌تا). معجم المصطلحات والألفاظ الفقهیة. بی‌جا: بی‌نا.
 علوی، عادل. (تقریرنویس). (1420ق). القصاص، (تقریرات درس آیت‌الله مرعشی نجفی). قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
 عمرانی، یحیی بن ابی‌الخیر(1421ق). البیان فی مذهب الإمام الشافعی. جده: دار المنهاج.
 عمید، حسن. (1389ش). فرهنگ فارسی عمید. تهران: راه رشد.
 فاضل موحدی لنکرانی، محمد. (1427ق). تفصیل الشریعة (الحدود). قم: مرکز فقه الائمة الاطهار علیهم السلام.
 فاضل هندی،  محمد بن حسن. (1416ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة.
 گلپایگانی، سید محمدرضا. (1372ق). الدر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم.
 مجلسی دوم، محمدباقر بن محمدتقی. (1406ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی.
 محبی، جلیل؛ ریاضت، زینب. (1397ش). شرح قانون مجازات اسلامی (1392). تهران: میزان.
 مدنی کاشانی، رضا. (1410ق). کتاب القصاص. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
 مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
 مکارم شیرازی، ناصر. (1418ق). أنوار الفقاهة: کتاب الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسة الإمام علی بن ابی طالب علیه السلام.
 منتظری، حسین‌علی. (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: دار الفکر.
 میرمحمدصادقی، حسین. (1403ش). حقوق جزای عمومی2. تهران: دادگستر.
 نجفی، محمد بن حسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 نوبهار، رحیم. (1389ش). اصل قضایی بودن مجازاتها: تحلیل فقهی حق بر محاکمۀ عادلانه. تهران: پژوهشکدۀ حقوقی شهر دانش.
 نوربها، رضا. (1370ش). بررسی وضعیت مسئولیت کیفری اطفال و مجانین در قانون مجازات اسلامی. تحقیقات حقوقی، 1(9)، 27-40. دسترس‌پذیر در: https://scj.sbu.ac.ir/article_56638.html 
 نوربها، رضا. (1383ش). حقوق جزای عمومی. تهران: گنج دانش.
 هاشمی منصور، پردیس. (1389ش). چالش‌های حقوقی، مواجهه با مجانین در نظام دادرسی کیفری. دانشگاه آزاد واحد صفادشت.
 

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 08 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری: 25 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 09 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار