امکان‌سنجی انحصار ادلۀ حدّ شرب خمر، در وجود یا احتمال ضرر معقول

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

چکیده

شرب خمر ورود به منطقۀ الزام شرعی و یکی از رفتارهایی است که مجازات آن می‌تواند در شرایطی به اعدام منتهی گردد. تحصیل این انتها برای مرتکبان آن، با پیچیدگی خاصی مواجه نیست و ارتکاب آن برای بار چهارم، جواز و بلکه وجوب اجرای کیفر مرگ را بر ذمۀ همۀ مکلفان در پی دارد. این توصیف پردۀ جدیدی را ابتدائاً نمایان و سپس کنار خواهد زد. در پسِ این پرده، اصل احتیاط در دماء به‌عنوان راهبردی بنیادین، برای جلوگیری از اجرای بی‌گدار کیفر فوق، نهفته است. گرانیگاه کاربست این اصل (احتیاط) جایی است که مجازات پیش‌گفته، برای حمایت از خداوند، در اصطلاحِ پاسداری از حق‌اللهِ محض باشد. در این راستا، به نظر می‌رسد که دَوَرانی میانِ اقلّ (شرب خمری که مستی را سبب شود) و اکثر (شرب خمر چه به مستی منتهی شود و چه نشود) وجود دارد. در این موازنه، به تنویری که خواهد آمد، اصولاً بایستی به اقل اکتفا و نسبت به میزانِ تردید، برائت را حاکم دانست. این مقاله با روشی تحلیلی-بنیادین، به‌عنوان فرضیه‌ای قابل اثبات و نتیجه‌ای قابل استحصال معتقد است. اصطیاداً آنچه از ادله قابل رؤیت به نظر می‌رسد، عدم وجود دلیلی مستحکم بر توسعۀ حد شرب خمر بر مواردی است که ضرری متوجه شارب یا ثالث نباشد. علی‌رغم آن‌که ممکن است در مضار بودنِ صرفِ مستی نیز تردید باشد، می‌توان آن را به‌عنوان نوعی ضرر و نقطۀ تلاقی توجیه جرم‌انگاری در نظر گرفت. بنابراین، مطلوب است مقنن به این‌گونه مبانی توجه کند و اصلاحاتی را مطمح نظر قرار دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Feasibility of Restricting the Evidence for the Punishment (Hadd) of Drinking Intoxicants (Shurb al-Khamr), Based on the Existence or Probability of Reasonable Harm

نویسنده [English]

  • Sajad Danesh ara
PhD Student in Criminal Law and Criminology, Department of Law, Guilan University, Rasht, Iran.
چکیده [English]

Drinking Intoxicants (shurb al-khamr) enters the realm of religious obligation and is one of the behaviors whose punishment can, under certain conditions, lead to execution. Achieving this ultimate punishment for its perpetrators is not particularly complex, as committing the act for the fourth time permits—and indeed obligates—the execution of the death penalty upon all responsible individuals. This description first reveals and then sets aside a new dimension. Behind this dimension lies the principle of caution in bloodshed (ihtiyat fi al- demā) as a foundational strategy to prevent the reckless implementation of the aforementioned punishment. The crux of applying this principle (caution) arises when the aforementioned penalty is intended to protect God, termed as safeguarding a pure "right of God". In this context, it appears there is a cyclical debate between the minimalists (those who define khamr consumption as only that which causes intoxication) and the maximalists (those who include all consumption, whether it leads to intoxication or not). In this balance, as will be clarified, one should generally adhere to the minimalist position and apply the principle of exoneration (bara'a) in cases of doubt. This article, using an analytical-fundamental method, proposes a demonstrable hypothesis and attainable conclusion. Evidently, what can be discerned from the observable evidence is the absence of a robust argument for extending the hadd punishment for khamr consumption to cases where no harm befalls the drinker or a third party. Although there may be doubt regarding the inherent harm of mere intoxication, it can be considered a form of harm and the point of intersection justifying criminalization. Therefore, it is desirable for the legislator to consider such foundations and contemplate reforms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Punishment (Hadd)
  • Khamr
  • Drinking Intoxicants (Shurb al-Khamr)
  • Harm
  • Evidence
  1. آقایی‌نیا، حسین؛ رستمی، هادی. (1404ش). حقوق کیفری اختصاصی (جرایم علیه اموال و مالکیت). تهران: میزان.
  2. ابن‌براج، قاضى عبدالعزیز. (1406ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  3. اردبیلى، احمد بن محمد. (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  4. اصفهانى، فاضل هندى، محمد بن حسن. (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  5. الهی‌منش، محمدرضا؛ مرادی اجقاز، محسن. (1400ش). حقوق کیفری اختصاصی (جرایم علیه شخصیت معنوی). تهران: مجد.
  6. ترحینی عاملى، سید محمدحسین. (1427ق). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیه. قم: دار الفقه.
  7. جناتی، محمدابراهیم. (1370ش). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى. تهران: کیهان.
  8. حبیب‌زاده، محمدجعفر. (1389ش). سرقت در حقوق کیفری ایران. تهران: دادگستر.
  9. حر عاملى، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
  10. حسینی، سید محمد. (1389ش). رابطۀ مفهوم شرعی گناه و مفهوم حقوقی جرم و نسبت تحریم و تجریم، در: مجموعه مقالات در تجلیل از استاد دکتر محمد آشوری. تهران: سمت.
  11. خادمی، نورالدین مختار. (1423ق). المقاصد فی المذهب المالکی. ریاض. مکتبة الرشد.
  12. خراسانی، محمدکاظم. (1432ق). کفایة الاصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
  13. خراسانى، محمود تربتى شهابى. (1417ق). ادوار فقه. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
  14. خمینی، سید روح‌الله. (1421ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  15. خوانساری، سید احمد. (1405ق). جامع المدارک، (تحقیق علی‌اکبر غفاری). قم: اسماعیلیان.
  16. خویى، سید ابوالقاسم. (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی(ره).
  17. روستایی، سجاد. (1397ش). تبیین جرم مانع، با تأکید بر امور حسبه. جستارهای فقهی و اصولی، 4(3)، 53-75. https://doi.org/10.22034/jrj.2018.66153
  18. شمعی، محمد؛ شهباز، سارا. (1394ش). جرم‌انگاری حداکثری. تهران: جنگل.
  19. طباطبایی قمى، سید تقى. (1426ق). مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق.
  20. طباطبایی، سید محمدحسین. (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن. بی‌جا: اسماعیلیان.
  21. طوسى، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
  22. طوسى، محمد بن حسن. (1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  23. طوسى، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  24. عاملی، محمد بن مکی. (بی‌تا). القواعد و الفوائد، (تحقیق عبدالهادی الحکیم). قم: مکتبة المفید.
  25. عاملى، زین‌الدین بن على. (1413ق). مسالک الأفهام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  26. عبدالرحمان، محمود. (بی‌تا). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیه. بی‌جا: بی‎نا.
  27. علیدوست، ابوالقاسم؛ لطفی، محمدجواد. (1399ش). مقایسۀ روش‌ اجتهادی صاحب جواهر و محقق خویی. جستارهای فقهی و اصولی، 6(2)، 137-167. https://doi.org/10.22034/jrj.2020.56229.1927
  28. فرح‌بخش، مجتبی. (1392ش). جرم‌انگاری فایده‌گرایانه. تهران: میزان.
  29. فیض کاشانی، ملا محسن. (1416ق). التفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
  30. کلینى، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  31. محقق داماد، سید مصطفى. (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى.
  32. محمودیان اصفهانی، کامران. (1401ش). فلسفۀ جرم‌انگاری فضیلت‌گرا. تهران: میزان.
  33. مطرزی، ناصرالدین بن عبدالسید. (1399ق). المغرب فی ترتیب المعرب، (تحقیق محمود فاخوری، عبدالحمید مختار). حلب: مکتبة اسامة بن زید.
  34. مکارم شیرازی، ناصر. (1387ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  35. مکارم شیرازى، ناصر. (1427ق). دایرة‌المعارف فقه مقارن. قم: انتشارات مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب(ع).
  36. منتظری، حسین‌على. (1429ق). مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر. قم: ارغوان دانش.
  37. موسوی اردبیلى، سید عبدالکریم. (1427ق). فقه الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسة النشر لجامعة المفید(ره).
  38. موسوی بجنوردى، سید محمد. (1401ش). قواعد فقهیه. تهران: عروج.
  39. موسوی گلپایگانى، سید محمدرضا (1412ق). الدر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم.
  40. میرمحمدصادقی، حسین. (1403ش). حقوق کیفری اختصاصی، (جرایم علیه اموال و مالکیت). تهران: میزان.
  41. نائینی، میرزا محمدحسین. (1355ق). فوائد الأصول، (تقریر شیخ محمدعلی کاظمی خراسانی). قم: موسسۀ نشر اسلامی.
  42. نجفى، بشیر حسین. (1427ق). بحوث فقهیة معاصرة. نجف: دفتر آیت‌الله نجفی.
  43. نجفى، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.