چالش‌های کاربست هوش مصنوعی در فرایند تعیین مجازات؛ مطالعه تطبیقی نظام حقوقی ایران و کامن‌لا

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه قم

2 گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، شهر قم، ایران

3 گروه حقوق جزا و جرم شناسی دانشکده حقوق، دانشگاه قم، شهر قم، ایران

چکیده

در سال‌های اخیر، ورود هوش مصنوعی به عرصه حکمرانی قضایی، چالش‌های متعددی را برای نظام‌های حقوقی به همراه داشته است. این مقاله با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی، به تحلیل مختصات فرایند تعیین مجازات در دو نظام حقوقی کامن‌لا و ایران و بررسی چالش‌های پیش‌روی هر دو نظام در کاربست هوش مصنوعی در این فرایند می­پردازد تا از این رهگذر، موانع نظام حقوقی ایران در پذیرش تصمیم‌گیری قضایی مبتنی بر هوش مصنوعی را  واکاوی کند. یافته‌ها حاکی از آن است به­رغم وجود چالش­های مشترک در هر دو نظام، در کامن‌لا، گذار به حکمرانی قضایی هوشمند از طریق اصلاحات ساختاری آغاز شده، با تدوین دستورالعمل‌های آماری و داده‌محور ادامه یافته و در نهایت به بهره‌گیری از الگوریتم‌های هوشمند در تصمیم‌گیری قضایی منتهی شده است. در مقابل، نظام حقوقی ایران به‌دلیل فقدان چارچوب‌های کمّی و داده‌محور در تعیین مجازات، اختیارات قابل ملاحظه قضات به­ویژه در جرایم تعزیری و منظومه مغشوش شرع و عرف در نظام مجازات­ها، فاقد زیرساخت‌های لازم برای ادغام مؤثر هوش مصنوعی است. لذا پیش‌نیاز ضروری برای بهره‌گیری مسئولانه و اثربخش از هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران، نخست ضابطه‌مند کردن فرایند تعیین مجازات و تدوین چارچوب‌های داده‌محور در نظام قضایی است تا پردازش دقیق داده‌ها و افزایش پیش‌بینی‌پذیری در تصمیمات قضایی امکان­پذیر شود. همچنین لازم است به صورت تدریجی و متناسب با ساختارهای فقهی وحقوقی ایران، مدل‌هایی بومی برای کاربست هوش مصنوعی در تعیین مجازات طراحی شود که ضمن بهره‌گیری از ظرفیت تحلیل داده، بر تضمین استقلال قضایی و حفظ جنبه‌های اخلاقی و انسانی قضاوت تأکید داشته باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Challenges in Implementing Artificial Intelligence in Sentencing: A Comparative Study of the Iranian Legal System and Common Law

نویسندگان [English]

  • Fatemeh AlSadat Hashemi 1
  • Mohammad Ali Hajidehabadi 2
  • Mohammad Khalil Salehi 3
1 PHD Candidate in Criminal law and criminology in Qom University
2 Associate Professor, Department of Criminal law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Criminal law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

The integration of artificial intelligence (AI) into judicial systems has introduced various challenges. This article uses a descriptive–analytical method combined with comparative legal analysis to examine the sentencing process in common law and Iranian legal systems and explores the challenges of applying AI in each. The findings reveal that while both systems face common obstacles, the common law system has made progress toward intelligent judicial governance through structural reforms, the development of data-driven sentencing guidelines, and the gradual use of AI algorithms. In contrast, Iran’s legal system lacks the necessary infrastructure for effective AI integration due to the absence of standardized, data-oriented sentencing frameworks, the wide discretionary powers of judges—especially in ta'zir punishments—and the coexistence of religious and customary norms. For AI to be responsibly and effectively implemented in Iran’s judiciary, the sentencing process must first be standardized and supported by data-driven frameworks to improve predictability and enable data processing. Additionally, it is essential to develop localized AI models tailored to Iran’s legal, religious, and cultural context. These models should be introduced gradually and must both utilize AI’s analytical capabilities and preserve judicial independence as well as the ethical and human dimensions of judicial decision-making.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sentencing
  • Artificial Intelligence (AI)
  • Judicial Discretion
  • Common Law
  • Iranian Legal System
  • Challenges