توسعۀ قلمروی رفتارِ نوعاً کشنده در رویۀ قضایی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشتۀ حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضایی، تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

نوشتار فرارو با روش توصیفی - تحلیلی، جلوه‌های توسعۀ رفتارِ نوعاً کشنده در نظام قضایی ایران را مورد واکاوی قرار می‌دهد و تحلیل می‌کند که رویۀ قضایی که به‌ویژه در آرای دیوان عالی کشور متجلی است، چگونه بند «ب» مادۀ 290 قانون مجازات اسلامی 1392 را ارزیابی می‌نماید و بر مبنای آن حکم قصاص را صادر می‌کند. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی از آن است که نظام قضایی با تعابیر و تفاسیر موسع و بی‌توجه به برخی شروط و معاذیر قانونی، به‌دنبالِ توسعۀ دامنۀ رفتارِ نوعاً کشنده است. ازاین‌رو، مؤلفه‌هایی نظیر گسترش دامنۀ عملیات اجرایی، بی‌توجهی به احراز علت مرگ و انتساب آن به متهم، تلقی رفتارِ نوعاً کشنده در فرض بروز شبهه و قتل‌ عمدی ناشی از بی‌پروایی شدید (ناظر بر رکن مادی) و نادیده‌انگاشتن یا استنباط ناصحیح از آگاهی و توجه (ناظر بر رکن روانی)، به نمودهای بسط رفتار نوعاً کشنده تبدیل شده است. صدور آرای وحدت رویه یا تهیۀ منشور ارشادی در دیوان عالی کشور به‌منظورِ تبیین «آگاهی و توجه» و ضوابط معاذیر قانونی مثل دفاع افراطی و رشد کیفری نوجوانان، نقض احکام قصاص در صورتی که به آگاهی و توجه مرتکب توجه نشده یا اصول حقوق کیفری رعایت نشده است، عدم گسترش عملیات اجرایی به معاونین قتل مگر در موارد متقن و منطبق با مداخله در رفتار و استناد نتیجه به آن‌ها، نقض آرای قصاص و عدم تلقی عمد در صورت نبود علت تامۀ فوت، مگر در صورت احراز قصد صدمات شدید و یا وجود شواهد متقن برای آن، جریان قاعدۀ درأ در موارد شبهه در نوع جنایت یا انتساب و انطباق قتل عمد ناشی از بی‌پروایی شدید با شرایط بند «ب» مادۀ 290، راهبردهایی است که کاربست مؤثر و فراگیر آن‌ها می‌تواند به تنوع برداشت‌ها، خاتمه دهد و ضمن کاهش احکام قصاص، کارآمدی سیاست کیفری را رقم زند.  

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Expansion of the Scope of Inherently Lethal Conduct in Judicial Jurisprudence

نویسندگان [English]

  • Saeed Ghaedi 1
  • mohammad farajiha 2
1 PhD Student in Criminal Law and Criminology, Faculty of Judicial Law, University of Judicial Sciences, Tehran. Iran.
2 Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The present study, employing a descriptive–analytical methodology, examines the manifestations of the expansion of inherently lethal conduct within the Iranian judicial system. It analyzes how judicial practice—particularly as reflected in the rulings of the Supreme Court—interprets paragraph (b) of Article 290 of the Islamic Penal Code (2013) and, on that basis, issues sentences of Qisas. The findings indicate that the judiciary, through expansive interpretations and occasional disregard for certain statutory conditions and legal excuses, has tended to broaden the scope of inherently lethal conduct. Accordingly, factors such as the extension of the sphere of executive conduct, insufficient attention to the establishment of causation and attribution of death to the accused, the characterization of conduct as inherently lethal in cases involving doubt, and the qualification of intentional homicide arising from gross recklessness (with respect to the actus reus), as well as the neglect or misinterpretation of awareness and consciousness (with respect to the mens rea), have emerged as prominent indicators of this expansion. The issuance of unifying precedents or the adoption of interpretive guidelines by the Supreme Court to clarify the notions of “awareness and consciousness” and the parameters of statutory excuses—such as excessive self-defense and juvenile criminal maturity—together with the annulment of Qisas judgments where such elements or fundamental principles of criminal law have not been duly observed, constitute essential corrective mechanisms. Furthermore, refraining from extending executive conduct to accomplices in homicide except in well-substantiated cases involving direct intervention and attributable causation, overturning Qisas sentences in the absence of a complete causal link to death unless intent to inflict severe injury or compelling evidence thereof is established, applying the rule of doubt in cases of uncertainty regarding the type of crime or attribution, and aligning intentional homicide based on gross recklessness strictly with the conditions set forth in paragraph (b) of Article 290, represent strategic approaches whose effective and comprehensive implementation could reduce interpretive inconsistency, limit the expansion of Qisas sentences, and enhance the coherence and effectiveness of criminal policy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Intentional Homicide
  • Inherently Lethal Conduct
  • Judicial Jurisprudence
  • Awareness and Consciousness
  • Qisas

مراجع

 آقایی‌نیا، حسین. (1402ش). جرایم علیه اشخاص (جنایات)، (چاپ بیستم). تهران: میزان.
آقایی‌نیا، حسین و محمودی جانکی، فیروز. (1402ش). قانون جزای نمونۀ ایالات متحدۀ آمریکا و یادداشت‌های توضیحی، (چاپ دوم). تهران: میزان.
 اعتمادی، امیر. (1396ش). تهاجم علیه اشخاص، (چاپ اول). تهران: میزان.
 اکرمی، روح‌الله. (1401ش). قلمروی جرایم مشمول بعد اثباتی قاعدۀ درأ در حقوق کشورهای اسلامی با نگاهی به آموزه‌های فقهی. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 13 (16)، 7-31. https://10.22124/jol.2022.21001.2225   
 بدری، علی؛ عظیم‌زاده، شادی؛ شیری، عباس؛ و مؤذن‌زادگان، حسنعلی. (1398ش). سیمای جنایی قتل‌های عمد در شهرستان ساوجبلاغ. انتظام اجتماعی، 12 (1)، 49-76.
 برهانی، محسن و لطفعلی‌زاده، الهه. (1401ش). تأملات شرحی بر قانون مجازات اسلامی، (چاپ اول). تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
 پرویزی، سیروس؛ داورنیا، رحیم؛ و سلیمانی، ایران. (1400ش). بررسی فقهی - حقوقی قتل ناشی از بی‌پروایی شدید، با تأملی بر رویۀ قضایی ایران. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 12 (2)، 53-78. https://10.22124/jol.2021.17980.2016 
 پوربافرانی، حسن. (1392ش). مطالعۀ تطبیقی تجاوز از حدود دفاع مشروع (دفاع مشروع افراطی). پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 5 (2)، 35-59.
 حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (1404ش). جرایم علیه اشخاص، (چاپ چهارم). تهران: میزان. 
 حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (1400ش). جریان یا عدم جریان قاعدۀ درأ در قصاص با تأکید بر قانون مجازات اسلامی 1392. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 13 (25)، 177-212. https://10.22075/feqh.2021.24028.2954 
 حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ مالدار، محمدحسن؛ و شوکتی، زهرا. (1402ش). بازنگری در کیفرهای بدنی در پرتو بازخوانی قاعدۀ هم‌نشینی عقل و شرع. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 14 (1)، 197-219. https://10.22124/jol.2023.23654.2363   
 خالقی، علی؛ رجب، محمدعلی. (1392ش). تحلیل معیار نوعی در عنصر روانی جرم قتل عمدی (مطالعۀ تطبیقی). پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 4 (1)، 121-146.
 خویی، سید ابوالقاسم. (1422ق). مبانی تکملة المنهاج، (ج. 41 و 42). قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام‌الخوئی.
 روح‌الامینی، محمود. (1399ش). تبیین مفهوم و جایگاه «کار نوعاً کشنده» در حقوق کیفری ایران با نگاهی به حقوق فرانسه. آموزه‌های حقوق کیفری، 17 (20)، 179-214. https://10.30513/cld.2021.2325.1376  
 رون‌زاد، علیرضا؛ شایگان‌فرد، مجید؛ و شیخ‌الاسلامی، عباس. (1402ش). مختصات قتل‌های عمد در پرتو سیمای جنایی شهر مشهد با تمرکز بر سال‌های 1390 تا 1394. فقه جزای تطبیقی، 3(5)، 1-12.
 زحیلی، وهبه. (1997م). الفقه الاسلامی و أدلته. دمشق: دار الفکر.
 ساداتی، سید محمدمهدی. (1395ش). شرایط اعمال قاعدۀ درء در فقه امامیه و قانون مجازات اسلامی. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 8(14)، 113-146. https://10.22075/feqh.2017.1950 
 سریانی، حبیب؛ مهدوی‌پور، اعظم؛ و حسینی، راحله. (1401ش). بررسی فقهی و حقوقی سقوط قصاص در فرض تحریک مؤثر مجنی‌علیه. پژوهش حقوق کیفری، 10(38)، 37-73. https://10.22054/jclr.2022.57723.2253 
 سلیمانی، حسین؛ حسن‌زاده، نگین؛ و مالدار، محمدحسن. (1403ش). اعتبارسنجی درجه‌بندی قتل عمد در نظام کیفری ایران از منظر فقه امامیه. مطالعات حقوقی، 16(2)، 81-108. https://10.22099/jls.2023.43989.4743 
 سیاهپور، محمدرضا؛ بهمن‌پوری، عبدالله. (1401ش). درجه‌بندی قتل‌های عمدی، شبه‌عمدی و خطای محض بر مبنای عنصر روانی. تعالی حقوق، 13(3)، 87-116. https://10.22034/thdad.2022.556748.2213 
 شاکری، ابوالحسن؛ علی‌نژاد، فاطمه. (1400ش). چالش‌های اسراف در قتل در حقوق ایران. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 17(64)، 113-130. https://10.22034/ijrj.2021.684733 
 شیری، عباس. (1399ش). بازتاب قاعدۀ درء در عناصر سه‌گانۀ جرم. تحقیقات حقوقی، 25(99)، 115-146. https://10.29252/jlr.2021.224438.2034 
 صانعی، یوسف. (1388ش). استفتائات قضایی (کلیات قضا و جزائیات)، (ج. 1، چاپ سوم). تهران: انتشارات پرتو خورشید.
 طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف، (ج. پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
 عزیزی، امیرمهدی؛ میرخلیلی، سیدمحمود؛ و نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (1401ش). کیفرگذاری کرامت‌مدار در مدل مردم‌سالار سیاست جنایی. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 13(1)، 177-204. https://10.22124/jol.2022.19832.2155 
 عطرزاده، فاطمه؛ کلانتری، کیومرث. (1402ش). امکان‌سنجی رفع خشونت قانونی مرتبط با فرض رشد جزایی و کمال عقلی نسبت به نوجوانان در حقوق ایران. فقه جزای تطبیقی، 3(11)، 39-53.
 غلاملو، جمشید. (1400ش). محکومیت بی‌گناهان (رویکرد میان‌رشته‌ای به ادلۀ اثبات کیفری)، (چاپ سوم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 فرح‌بخش، مجتبی. (1395ش). رشد و کمال عقل در آیینۀ رویۀ قضایی. رویۀ قضایی، ش. 2، ص. 41-55.
 قاسمی‌مقدم، حسن؛ زکیه‌سادات میرسیدی. (1399ش). عدم امکان فرار به‌عنوان شرط اباحۀ دفاع کشنده؛ با نگرشی تطبیقی به نظام حقوقی ایالات متحدۀ آمریکا. حقوقی دادگستری، 85(114)، 319-341. https://10.22106/jlj.2020.127298.3398 
 قائدی، سعید. (1403ش). دفاع مشروع افراطی در فرایند رسیدگی کیفری ایران (با تأکیدبر قتل عمد). پژوهش‌های حقوقی، 23(59)، 567-598. https://10.48300/jlr.2023.395452.2337 
 قائدی، سعید؛ فرح‌بخش، مجتبی. (1403ش). آسیب‌شناسی قضایی اعمال دفاع مشروع در دادسرا با تأکیدبر قتل عمد. حقوقی دادگستری، 88(125)، 77-109. https://10.22106/jlj.2024.2015106.5498 
 قائدی، سعید؛ محسنی، فرید؛ راسته، مرتضی؛ و چوبینه، صمد. (1404ش). واکاوی معیارهای تشخیص رشد و کمال عقل نوجوانان در سیاست جنایی قضایی ایران. پژوهش‌نامۀ حقوق اسلامی، 26(4)، 228-267. https://10.30497/law.2025.247510.3679 
 قیاسی، جلال‌الدین. (1399ش). جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، (چاپ اول). تهران: میزان.
 قیاسی، جلال‌الدین؛ اکرمی، روح‌الله. (1393ش). نقش علم به نوعاً کشندگی رفتار در ساختار قتل عمد از منظر حقوق اسلام و غرب. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 1(2)، 105-134.
 لفیو، واین آر. (الف). (1401ش). حقوق جزای اختصاصی در نظام کیفری ایالات متحدۀ آمریکا، (ترجمۀ حسین آقایی‌نیا، چاپ اول). تهران: میزان.
 لفیو، واین آر. (ب). (1401ش). حقوق جزای عمومی در نظام کیفری ایالات متحده آمریکا، (ترجمۀ حسین آقایی‌نیا، چاپ اول). تهران: میزان.
 مرادی، حسن؛ شهبازی، علی. (1394ش). عنصر معنوی قتل عمدی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. پژوهش حقوق کیفری، 4(13)، 43-70.
 مرتاضی، احمد؛ امیران، امیر. (1397ش). اثر محکومیت‌زدایی و کیفرزدایی قاعدۀ درأ در جنایات موجب قصاص با رویکردی به قانون مجازات اسلامی 1392. پژوهش حقوق کیفری، 7(25)، 59-87. https://10.22054/jclr.2018.15162.1277 
 مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین. (1415ق). قصاص علی أضواء القرآن و السنة، (ج. 1). قم: کتابخانۀ مرعشی نجفی.
 مفید، محمد بن محمد بن نعمان عکبری. (1413ق). المقنعة. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید.
 منصورآبادی، عباس؛ فتحی، محمدجواد. (1404ش). اصل تناسب در حقوق کیفری ایران. حقوق اسلامی، 22(84)، 29-60. https://10.22034/ilaw.2024.2016263.3345 
 میرمحمدصادقی، حسین. (1403ش). جرایم علیه اشخاص، (چاپ سی‌وچهارم). تهران: میزان. 
 میرمحمدصادقی، حسین. (1401ش). حقوق جزای عمومی، (ج. دوم، چاپ سوم). تهران: دادگستر.
 نجفی توانا، علی. (1400ش). جنایت علیه تمامیت جسمانی اشخاص، (چاپ اول). تهران: میزان.
 نجفی، محمدحسن. (1367ش). جواهر الکلام، (ج. 42). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 نجفی، محمدحسن. (1414ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
 نجیب حسنی، محمود. (1392ش). شرح قانون العقوبات، القسم الخاص. قاهره: دار النهضة العربیة.
 نراقی، ملا احمد. (1415ق). مستند الشیعة، (ج. 18، چاپ 1). قم: مؤسسة آل البیت(ع).
 نوروزی، عاطفه؛ وطنی، مهدی. (1401ش). تأثیر نحوۀ انجام رفتار منجر به قتل در عمدی بودن قتل. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 55(1)، 197-219. https://10.22059/jjfil.2022.336569.669291 
 Bergelson, Vera. (2005). Victims and Perpetrators: An Argument for Comparative Liability in Criminal Law. Buffalo Criminal Law Review, Vol. 8. pp. 109-121.
 Blakemore, S. J. (2012). Imaging brain development: the adolescent brain. Neuroimage, 61(2).
 Case of Roper v. Simmons. 543 U.S. 551 (2005).
 Case of Stanford v. Kentucky. 492 U.S. 361 (1989). 
 Regoli, R. M., Hewitt J. D., Maras, M-H. (2012). Exploring Criminal Justice: The Essentials. Berlin: Jones & Bartlett Learning.
آموزه‌های حقوق کیفری
دوره 22، شماره 29
اردیبهشت 1404
صفحه 307-352

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 04 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 20 مهر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 اردیبهشت 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار