نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• مهدیه معالی ¹
• محمد رسائی ²
• ابوالفضل علیشاهی قلعه‌جوقی ³

¹ دانشجوی دکتری رشتۀ فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری. تهران، ایران.

² استادیار، گروه فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری. تهران، ایران.

³ دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

رویکردهای کیفرگرایانه از یک سو، و منعطفِ مبتنی بر حذف یا سقوط کیفر از سوی دیگر، با خاستگاه‌های متفاوت، به‌عنوان دو رویکرد و گرایش سیاستی غالب سزادهی در نظام‌های حقوق کیفری، به‌ترتیب یا بر سرکوب و انتقام تأکید داشته و منجر به تولید چرخۀ بی‌پایان بزه و کیفر می‌شود و یا با تمرکز بر بازپروری و اصلاح، برخی از فواید کیفر را از دست می‌دهد و عنصر بازدارندگی را کمرنگ می‌نماید. گرچه اندیشمندان معتقدند که ترکیبی منطقی از این دو رویکرد ما را به عدالت نزدیک‌تر می‌کند، با این حال، می‌تواند چالش‌های بسیاری را در تعارض میان انتقام و اصلاح به وجود آورد. بررسی‌ها حاکی از آن است که رویۀ قانون‌گذار اسلامی در خصوص بزه قتل عمد تحت هیچ یک از این تقسیم‌بندی‌ها قرار نمی‌گیرد. شریعت اسلام هنگام بحث از سزادهی این بزه، ابتدا کیفر قصاص را به‌عنوان شدیدترین کیفر مستقر نموده است و همزمان، اولیای دم را ترغیب به عفو یعنی حذف کامل کیفر که نشان از اوج مداراست می‌کند. هرچند اتخاذ این رویکردِ دوگانه در نگاه اول متعارض به نظر می‌رسد، با این‌حال، فرایند پلکانی یعنی ابتدا حق‌الناس قلمداد کردنِ آن و سپس تلاش برای جبران خسارت و حمایت از بزه‌دیده از طریق مداخلۀ وی در جریان دادرسی، هوشمندی شارع و فنی بودن این فرایند را می‌رساند. بنابراین می‌توان گفت: دو حقِ قصاص و عفو به‌عنوان دو مکمل یکدیگر در اسلام معرفی شده‌اند و این دوگانگی به جبران خسارت و ایجاد شرایط بهتر برای ترمیم آسیب‌های وارده بر بزه‌دیده کمک می‌کند. در نهایت، وجود حق عفو و توجهِ همزمان به بزه‌دیده، بزهکار و جامعه، عدالت سزادهی را به نفع عدالت ترمیمی تضعیف می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• کیفرگرایی
• سقوط کیفر
• قصاص
• عفو
• عدالت ترمیمی

موضوعات

• حقوق جزا

عنوان مقاله [English]

The Dual Structure of Qisas and Pardon in the Punishment of Intentional Homicide: A Jurisprudential Reflection on the Relationship between Retributive and Restorative Justice

نویسندگان [English]

• Mahdia Maali ¹
• Mohammad Rassaii ²
• Abolfazl Alishahi ghalehjoughi ³

¹ PhD Student, Department of Jurisprudence and Criminal law, Motahhari University, Tehran, Iran.

² Assistant Professor, Department of Jurisprudence and criminal law, University of Shahid Motahari, Tehran, Iran.

³ Associate professor, Department of Theological Education, Farhangian University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Punitiveness and tolerance approaches, rooted in different foundations, constitute two predominant paradigms in the systems of criminal law. The former emphasizes punishment and retaliation, leading to the perpetuation of an endless cycle of crime and punishment, while the latter, focusing on rehabilitation and reform, may forfeit some of the benefits of punishment and diminish the deterrent element. Although scholars argue that a rational combination of these two approaches brings us closer to justice, it may pose numerous challenges in balancing retribution and rehabilitation. Studies indicate that Islamic law's approach to the punishment for intentional homicide does not fall into either of these categorizations. Islamic jurisprudence, when addressing the retribution for this offense, initially establishes Qisas (retaliation) as the severest punishment while simultaneously encouraging the victim's heirs to forgive, symbolizing the pinnacle of mercy. Although adopting this dual approach may initially appear contradictory, the gradual process - First, considering it as Haq al-Nas and then trying to compensate and support the victim through his intervention in Proceeding - demonstrates the shrewdness and technicality of this process. Therefore, it can be argued that the rights of Qisas and pardon complement each other in Islam, and this duality aids in compensating for damages and creating better conditions for repairing the injuries inflicted upon the victim. Ultimately, the existence of the right to pardon and simultaneous attention to the victim, the offender, and society weaken punitiveness justice in favor of restorative justice.

کلیدواژه‌ها [English]

• Punitiveness
• Tolerance
• Qisas
• Pardon
• Restorative Justice