نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشآموختۀ کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی، گروه حقوق، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
2 دانشــیار، گــروه حقــوق، دانشــکدۀ ادبیــات و علــوم انســانی، دانشــگاه گیــلان، رشــت، ایــران.
چکیده
یکی از چالشهای اساسی در سیاست جنایی، نحوۀ تنظیم پاسخها به بزهکاری و میزان اثربخشی یا کارآمدی پاسخهاست. عدالت ترمیمی بهعنوان پارادایمی نوین در سیاست جنایی و فلسفۀ کیفر، با محوریت مشارکت بزهکار، بزهدیده و جامعۀ محلی، و ترجیح پاسخهای گفتوگومحور و مبتنی بر بازپذیرسازیِ اجتماعی بزهکار و ترمیم خسارت بزهدیده، طرحی نو در انداخته است. در این میان، آموزههای قرآنی با ارائۀ الگوهای متنوع از خطاکاران و توبهکنندگان، ظرفیتهای ارزشمندی برای بازاندیشی در رویکردهای نوین عدالت کیفری، بهویژه عدالت ترمیمی فراهم میآورند. پژوهش حاضر، با تحلیل برخی حکایتهای قرآنی، بازپذیرسازی اجتماعی بزهکاران در سنجۀ آموزههای عدالت ترمیمی را بررسی نموده است. این مطالعه بهصورت توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر منابع تفسیری، فقهی و جرمشناسی و همچنین تحلیل محتوای برخی قصص قرآنی انجام گرفته است. یافتهها نشان میدهد که در قصص قرآنی، با الگوهای متفاوتی از بازپذیرسازی و نیز موانع آن روبهرو میشویم. برای نمونه، قابیل به دلیل فقدان مسئولیتپذیری و شرمساری سازنده، نمونۀ انسداد کامل بازپذیرسازی و ترمیم است. فرعون نیز با تکیه بر قدرت استبدادی و ابراز ندامت دیرهنگام، نمونۀ دیگری از شکست راهبرد ترمیم در سطح خرد است. اما قوم یونس با پذیرش جمعیِ خطا، توبه و شرمساری سازنده، الگوی موفق بازپذیرسازی اجتماعی در سطح کلان را ارائه داده است. نتیجه اینکه بر پایۀ این سه حکایت قرآنی، میتوان نتیجه گرفت که شرایط موفقیت یا شکست عدالت ترمیمی تنها به یک عامل وابسته نیست. عوامل درونی از قبیل مسئولیتپذیری، شرمساری سازنده و اعتراف به خطا، عوامل اجتماعی همچون حضور نهادهای ترمیمگر، فضای عفو و مشارکت جمعی، و نیز عوامل ساختاری مانند هشدار صریح پیامآوران الهی در کنار هم، موجب تسهیل یا مانع مسیر بازپروری و عدالت ترمیمی میشوند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Social Reintegration in Quranic Narratives within the Framework of Restorative Justice: A Case Study of the Stories of Cain, Pharaoh, and the People of Jonah
نویسندگان [English]
- Maedeh Movaghari 1
- Hosain Aghababayi 2
1 M A in Criminal Law and Criminology, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.
2 Associate Professor, Department of Law, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.
چکیده [English]
One of the fundamental challenges in criminal policy is how to design responses to offenses and the effectiveness or efficiency of such responses. Restorative justice, as a novel paradigm in criminal policy and penal philosophy, emphasizes the participation of the offender, the victim, and the local community, favoring dialogue-based responses that focus on social reintegration of the offender and repair of the victim’s harm. In this context, Quranic teachings, by presenting diverse models of wrongdoers and repentant individuals, provide valuable insights for reconsidering modern approaches to criminal justice, particularly restorative justice. The present study examines the social reintegration of offenders through the lens of restorative justice by analyzing selected Quranic narratives. This study employs a descriptive–analytical methodology, drawing on exegetical, jurisprudential, and criminological sources, as well as content analysis of selected Quranic stories. The findings indicate that the Quranic narratives present different models of reintegration and its obstacles. For instance, Cain, due to a lack of responsibility and constructive remorse, represents a complete blockage of reintegration and restoration. Pharaoh, relying on despotic power and expressing belated remorse, illustrates another case of the failure of restorative strategies at the micro level. In contrast, the story of the People of Jonah presents a successful model of social reintegration at the collective level by collective acceptance of fault, repentance and constructive shame. As a result, according to the three quranic narratives it can be said that conditions of success or fail of restorative justice do not depend on a single factor. Internal Factors, including responsivity, constructive shame and acceptance of faut along with social factors, including the presence of restorative institutions, the atmosphere of pardon and collective collaboration along with structural factors like explicit warning of divine prophets all facilitate or prevent the way through rehabilitation and restorative justice.
کلیدواژهها [English]
- Social reintegration
- Constructive shame
- Restorative justice
- Quranic narratives
ابراهیمی، شهرام. (1391ش). بازپروری عادلانۀ مجرمان. آموزههای حقوق کیفری، 9(3)، 151-176.
ابراهیمـی، شـهرام؛ ملکافضلـی اردکانـی، مجتبـی. (1403ش). فردیسـازی بازپـروری در پرتـو الگوهـای سـهگانۀ اصلـاح مجرمیـن. آموزههـای حقـوق کیفـری، 21(27)، 35-57. https://doi.org/10.30513/cld.2025.6725.2076
امینیزاده، محمد. (1393ش). نظریۀ کوهن و تغییر پارادایمی در حقوق کیفری. مطالعات حقوق کیفری و جرمشناسی، 1(1)، 59-82. https://doi.org/10.22059/jqclcs.2014.54923
بحرانی، سید هاشم. (1417ق). تفسیر البرهان. قم: دار التفسیر.
جوادی آملی، عبدالله. (1389ش). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.،
خمینی، سید روحالله. (1392ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
دانشنامۀ اسلامی، قابل دسترس در: https://wiki.ahlolbait.com
زند اقطاعی، فاطمه؛ قربانزاده، محمد؛ گرایلی، محمدباقر. (1398ش). نظریۀ شرمساری در عدالت ترمیمی از نگاه قرآن. قرآن و علم، 13(25)، 181-206. https://doi.org/10.22034/qve.2019.3723
ساریخانی، عادل؛ خاقانی، مهدی. (1391ش). نقد عدالت کیفری ترمیمی در گفتمان جرمشناسی غربی از منظر سیاست جنایی قرآن کریم. پژوهشهای زبانشناختی قرآن، 1(1)، 49-64.
شیری، عباس. (1385ش). عدالت ترمیمی؛ (مبانی و کنشگران). رسالۀ دکتری، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدۀ حقوق. تهران.
صادقی، سالار؛ فخر، حسین؛ رحیمینژاد، اسمعیل. (1398ش). جایگاه عدالت ترمیمی در جرایم علیه حاکمیت. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 10(2)، 85-112. https://doi.org/10.22124/jol.2019.10682.1541
طباطبایی، سید محمدحسین. (1378ش). تفسیر المیزان. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (1352ش). تفسیر مجمع البیان، (ترجمۀ احمدبهشتی). تهران: فراهانی.
علیوردینیا، اکبر؛ حسنی، محمدرضا. (1393ش). شرمساریِ بازپذیرکننده بهمثابۀ راهبرد فرهنگی در کنترل جرم. فصلنامۀ راهبرد اجتماعی فرهنگی، 3(10)، 7-38.
قاسمیمقدم، حسن؛ قاسمیمقدم، جواد. (1398ش). الگوی شرمسار کردن بزهکاران در سورۀ یوسف. قرآن، فقه و علوم اسلامی، 5(10)، 7-34.
قماشی، سعید. (1393ش). کرامت انسانی و نقش آن در جرمانگاری. تهران: میزان.
قمی، علی بن ابراهیم. (1363ش). تفسیر القمی، (تصحیح موسوی جزایری). قم: دار الکتب الاسلامیة.
کیانی، امین؛ عطاشنه، منصور. (1398ش). عدالت ترمیمی در اندیشۀ امام علی(ع). پژوهشنامۀ نهج البلاغه، 7(27)، 99-116.
گلمحمدی شورکی، محمدتقی. (1402ش). جلوههای عدالت ترمیمی در مجازاتهای کیفری قرآن کریم. مطالعات تفسیری، 14(54)، 153-178.
مقدمحیدری، غلامحسین. (1390ش). قیاسناپذیری پارادایمهای علمی. تهران: نشر نی.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
ملاابراهیمی، عزت؛ زندوکیلی، محمدتقی؛ بیدگلی، نرجس. (1402ش). تحلیل شخصیت موسی(ع) و فرعون در قرآن کریم بر اساس نظریۀ رشد و تباهی اریک فروم. پژوهشهای ادبی - قرآنی، 11(2)، 34-47. https://doi.org/10.22034/paq.2024.2015822.3782
نجفی ابرندآبادی، علیحسین. (1395ش). بسترهای اجتماعی و حقوقی عدالت ترمیمی در ایران، در: دانشنامۀ عدالت ترمیمی، (زیر نظر محمد فرجیها). تهران: میزان.
نجفی ابرندآبادی، علیحسین؛ شادمانفر، محمدرضا؛ و توجهی، عبدالعلی. (1387ش). اصلاح ذاتالبین و نظریۀ عدالت ترمیمی. فصلنامه مدرس علوم انسانی، 12(3).
نوبهار، رحیم. (1395ش). نهاد توبه و عدالت ترمیمی؛ چشماندازی اسلامی، در: دانشنامۀ عدالت ترمیمی، (زیر نظر محمد فرجیها). تهران: میزان.
هاشمی شاهرودی، سید محمود. (1375ش). کاوشی دربارۀ اختیار ولی امر در عفو کیفرها. فقه اهلبیت(ع)، ش. 7، ص. 43-76.
Aghababaei, H. & Rezaei H. (2025). The Shia-Islam rulings and traditions on the restorative justice and its impacts on the Contemporary Justice System in Iran. The International Journal of Restorative Justice -Special Issue on Islam and Restorative Justice. (In Print).
Braithwaite, J. (2004). Restorative Justice and De-Professionalization. The Good Society. 13 (1): 28–31. https://doi.org/10.1353/gso.2004.0023.
Braithwaite, J. (2006). Crime, Shame and Reintegration, (16th printing). Cambridge University Press.
Braithwaite, J. (2000). Shame and criminal justice. Canadian Journal of Criminology, 42 (3), 281-298.
Braithwaite, J. (2002). Setting standards for restorative justice. British Journal of Criminology, 42(3), 563–577. https://doi.org/10.1093/bjc/42.3.563
Brooks, T. (2021). Punishment; a critical introduction, (Second edition). Routledge.
South, N.; Brisman, A. (2013). Resource Wealth, Power, Crime, and Conflict. In: Emerging Issues in Green Criminology: Exploring Power, Justice and Harm. Palgrave, London, pp. 57-71. ISBN: 9781137273987. https://doi.org/10.1057/9781137273994_4
UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime). 2006. Handbook on Restorative Justice Programmes. New York: United Nations.
Zehr, H. (2015). Changing Lenses: A New Focus for Crime and Justice. Herald Press.
)