رویکرد قرآن و روایات در تشریع احکام قصد مجرمانه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و حقوق قضایی، جامعة المصطفی، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، جامعة المصطفی، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی، قم، ایران.

چکیده

قصد مجرمانه از موضوعات اختلافی فقه جرایی است. توجه فقها تاکنون بر استنباط حکم اولیۀ آن (حرمت) بوده است. از ادله و حکم ثانوی آن تاکنون بحثی نشده است. افزون بر این، در استنباط از ادله هم کم‌دقتی‌ها و ناسازگاری‌هایی دیده می‌شود. از جمله ادلۀ اولیه و ثانویه متعارض تلقی و قاعدۀ «الجمع مهما أمکن» جاری دانسته شده است، درحالی‌که فرض تعارض و جمع دلالی میان این دو سنخ از ادله موضوعاً منتفی است. هدفْ تبیین رویکرد قرآن و روایات در تشریع احکام اولیه وثانوی موضوع با روش توصیفی- تحلیلی است. این نوشتار با واکاوی ادله، به دو تشریع مستقل در موضوع دست یافت که هر یک دارای ماهیت، مبانی و کارکردهای متفاوتی است. در تشریع اولیه، قصد مجرمانه حرام و منشأ استحقاق کیفر از جمله حد و تعزیر دانسته شده است. اما در تشریع ثانوی، عفو مؤمنین مهم‌تر تلقی شده است. با این دو تشریع مستقل در موضوع، اولاً صورت مسئله و مناسبات ادله تغییر پذیرفت و تعارض روایات برطرف شد. ثانیاً تعلیل فقهی رکن معنوی جرائم عمدی امکان‌پذیر و جرم‌انگاری در مصادیق اختلافی حقوق کیفری (مقدمۀ جرم، شروع به جرم، جرم عقیم و...) تسهیل و قاعده‌مند می شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Approach of the Qur’an and Narrations in the Legislation of Criminal Intent

نویسندگان [English]

  • Javad Habibi tabar 1
  • Asadolah Rohani 2
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Judicial Law, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 PhD Graduate, Department of Criminal Law and Criminology, Al-Mustafa International University, College of Humanities Sciences, Qom, Iran.
چکیده [English]

Criminal intention is a controversial issue in Islamic criminal jurisprudence. Jurists have so far paid attention to extracting the initial rule of it (being forbidden) and have not discussed its rationale and secondary rule. Moreover, there are some inattentions and incompatibility in extraction of rationales. For instance, initial and secondary rulings have been presumed to be contradictive and the rule of accumulation whenever possible has been considered correct. Meanwhile, the presumption of contradiction and accumulation in these two types of rationales are subjectively impossible. The goal is to explain the approach of Quran and narrations in legislation of the initial and secondary rulings of this subject with a descriptive-analytical approach. Analyzing evidence, the paper reached out to two independent legislations on the issue, each having different nature, basics and functions. In the initial legislation, criminal intention is forbidden and is the source of punitiveness including Hadd and Ta’zir. Meanwhile, in the secondary legislation granting mercy for God believers is considered to be more important. Considering these two independent legislations, first the issue and rationales have been altered and the contradiction of narrations has been resolved. Second, Islamic rationalizing of mens rea in intentional offenses has become plausible and criminalization in instances of disagreement in criminal law (preparation of the offense, attempt, inchoate offense) has been facilitated.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mandatory Ruling
  • Gratitude Ruling
  • Criminal Intention
  • Quran
  • Narrations
  • Punitiveness
  • Mercy of punishment

مراجع

 
قرآن کریم.
 آشتیانى ، میرزا. (1403ق). بحر الفوائد، (چ. دوم)، قم: کتابخانۀ آیت‌الله‌العظمى مرعشی.
 آقایی‌نیا، حسین. (1402ش). جرائم علیه تمامیت جسمانی، (جنایات؛ چ. 20). تهران: میزان.
 آخوند خراسانی، محمدکاظم. (1409ق). کفایة الأصول.  قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
 آخوند خراسانی، محمدکاظم. (1407ق). فوائد الأصول. قم: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
 ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
 ابن‌منظور، جمال‌الدین. (1417 ق). لسان العرب، (چ. 3). بیروت: دار الفکر.
 اردبیلی، محمدعلی. (1403ش). حقوق جزای عمومی، (ج. 1 و 2؛  چ. 74). تهران: میزان.
 اردبیلى، احمد بن محمد. (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.
 اردکانی، محمدحسین. (بی‌تا). غایة المسؤول فی علم الأصول. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
 اصفهانى ، محمدحسین. (1404ق). الفصول الغرویة، (چ. دوم). قم: دار احیاء علوم اسلامى.
 الهام، غلام‌حسین؛ برهانی، محسن. (1404ش). درآمدی بر حقوق جزای عمومی، (ج. 1، چ. 7). تهران: میزان.
 انصاری، مرتضی. (بی‌تا). فرائد الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
 بحرانى، ابن‌میثم. (1406ق). قواعد المرام فی علم الکلام، (چ. 2). قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
 جصاص، احمد بن على. (1405ق). أحکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 جمعی از پژوهشگران. (1423ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت علیهم السلام، (زیر نظر سید محمود شاهرودى). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.
 جوهرى، اسماعیل بن حماد. (1410ق). الصحاح؛ تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
 حائرى، سید على بن محمد طباطبایى. (1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
 حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی؛ روحانی، اسدالله. (1400ش). تکفیر سیئات در سیاست کیفری اسلام. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 15(15)، 57-82.
 حر عاملى، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. قم، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
 حسینی، سید حیدر؛ فخار اصفهانی، باقر؛ رحمانی سبزواری، علی. (1384ش). بررسی و تبیین حکم تجری از دیدگاه اصول و آیات و روایات. مرکز جهانی علوم اسلامی، مدرسۀ عالی فقه و معارف اسلامی.
حکیم، سید محمدتقى. (1418ق). الأصول العامة. قم: المجمع العالمی لأهل البیت علیهم‌السلام.
 حلبى، تقی‌الدین. ( 1404ق). تقریب المعارف.  قم: انتشارات الهادی.
 حلبی، تقی‌الدین. (1403ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: انتشارات امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
 حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، (مصحح: حسن حسن‌زادۀ آملی). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
 خویى ، سید ابوالقاسم. (1417ق). مصباح الأصول، (چ. 5). قم: کتابفروشى داورى.
 رشتى، میرزا. (1313ق). بدائع الأفکار. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
 راغب، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت - دمشق: دار العلم - الدار الشامیة.
 زراعت، عباس. (1400ش). حقوق جزای عمومی بر اساس قانون مجازات اسلامی. تهران: انتشارات جاودانه.
 سید مرتضی (علم‌الهدی). (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
 صدر، محمدباقر. (1417ق). بحوث فی علم الأصول. قم: مؤسسه دایرة‌المعارف فقه اسلامی.
 صدوق، محمد بن على بن بابویه. (1413ق). من لا یحضره الفقیه، (چ. 2). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
 طباطبایی، سید محمدحسین. (1390ق). تفسیر المیزان، (چ. 2). بیروت: مؤسسة الأعلمی.
 طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان، (چ. 3). تهران: ناصرخسرو.
 طریحى، فخرالدین. (1416ق). مجمع البحرین، (چ. 3). تهران: کتابفروشى مرتضوى.
 طوسی، خواجه نصیرالدین. (1407ق). تجرید الاعتقاد، (محقق: محمدجواد حسینی). قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
 طوسی، محمد بن حسن. (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، (چ. 2). بیروت: بی‌نا.
 طوسى، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 طوسى، محمد بن حسن. (1411ق). مصباح المتهجد، (دوجلدی، چ. 1). بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
 عاملى، محمد بن مکى (شهید اول). (1413 ق). القواعد و الفوائد. قم: کتابفروشى مفید.
 عاملى، زین‌الدین بن على (شهید ثانى). (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داورى.
 عراقى، ضیاء‌الدین. (1417ق). نهایة الأفکار، (چ. 3). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
 فاضل، مقداد. (1420ق). الأنوار الجلالیة فی شرح الفصول النصیریة. مشهد: مجمع البحوث.
 فیومى، احمد بن محمد مقرى. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، (چ. 1). قم: دار الرضی.
 قرشی، سید علی‌اکبر. (1412ق). قاموس قرآن، (چ. 6). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 قیاسی، جلال‌الدین؛ ساریخانی، عادل. (1403ش). مطالعۀ حقوق جزای عمومی، (ارکان مسئولیت، علل موجه و عوامل رافعه). (چ. 2). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
 کاشف‌الغطاء، محمد. (1425ق). العقائد الجعفریة. قم: انصاریان.
 کاظمی، فاضل، جواد بن سعد اسدى. (بی‌تا). مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام. قم: معارف إسلامیة.
 مازندرانى، محمدصالح بن احمد. (1382ق). شرح الکافی. تهران: المکتبة الإسلامیة.
 مجلسى اول، محمدتقى. (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، (چ. 2). قم: مؤسسۀ فرهنگى اسلامى کوشانبور.
 مصطفوى، حسن. (1402ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. قم: مرکز کتاب.
مفید، محمدبن محمد. (1413ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر  للشیخ المفید.
 مکارم شیرازى، ناصر. (1371ش). تفسیر نمونه، (چ. 10). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 منصورآبادی، عباس. (1403ش). حقوق جزای عمومی، (ج. 1، چ. 4). تهران: میزان.
 موسوى تبریزى، میرزا موسی. (1369ش). أوثق الوسائل.  قم: انتشارات کتبى نجفى.
 میرمحمدصادقی، حسین. (1404ش). حقوق جزای عمومی، (چ. 6). تهران: دادگستر.
 نائینی، محمدحسین. (1417ق). فوائد اصول. قم: انتشارات اسلامی.
 واسطى زبیدى، سید محمد مرتضى. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 31 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 09 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 16 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار